Республикада чедиишкинниг ажылдыг көдээ ажыл-агый кооперативтериниң бирээзи Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Үзүү сумуда “Оргаадай” кооператив Кара-Чыраа деп черде тарып өстүрген тараазының дүжүдү бышкан шөлдерде ооң ажаалдазын чорудуп, ажыл-агыйның шаңынга аштап арыглаары-биле ынаар сөөртүп чедирип турар. “Оргаадайның” кежигүнү Шолбан Моңгуштуң дыңнатканы-биле алырга, сула биле арбайның дүжүдү багай эвес. Кара-Чырааның шыктыг шөлдеринге тарып өстүрген тараа аймаа дескизи-биле быжарга, аңаа дүжүт ажаалдазын уламчылаар.
“Оргаадай” көдээ ажыл-агый кооперативи тараа аймаан тарып өстүрүп, оон далган продукциязын бүдүрүп, Моол болгаш Казахстанче сайгарып чорудуп турар ажыл-агыйларның бирээзи.
Картофель болгаш ногаа аймаан тарып өстүрүп турар фермер Алёна Кууларның шөлдеринде бо чылын дүжүт эки үнген. Картофельдиң дүжүдү 1 гектардан ортумаа-биле 120 центнер. Чүгле 6 га шөлден 70 ажыг тонна картофельди ажаап алган. Ногаа аймааның дүжүдү 1 гектардан 160 центнер. 5 гектар шөлден 80 ажыг тонна ногаа аймаан ажаап алган. Фермерниң шөлдеринде дүжүт ажаалдазы кидин түлүк чоруп турар.
Мал чеминиң белеткели шапкынчаан
Август айның ортаа үезинде байдал-биле алырга, республикада мал чеминиң белеткели элээн дүргедээн. Ажыл-агыйлар ниитизи-биле 32 муң тонна хире оът-сигенни мал чеминге белеткээн. Таңды биле Каа-Хем кожууннарда мал чеминиң белеткели дүрген чоруп турар. Таңдының көдээ ишчилери 8000 тонна ажыг сигенни дүргектей кезип, мал чеми шыгжаар черлерге сөөртүп чедирген. Таңды биле Каа-Хем кожууннарның девискээринде бо чайын оът-сиген эки үнген, ынчангаш мал чемин чедер болгаш артык кылдыр белеткеп алырының магадылалы бар.
Каа-Хем кожуунда база сигенни мал чеминге белеткеп алыр ажыл дүрген чоруп турар. Улуг-Ажык деп черде аныяк малчыннар – бо чылдың Наадым чемпионнары Ролан биле Алдынай Ховалыглар эрткен мал кыштаглаашкынының үезинде төрээн шээр малдың чаш төлүн шуптузун (100 хуу) онча-менди ажаап өстүрүп алганы дээш, шаңналга алган акшазы-биле кывар-чаар материалдарны садып алганнар. Бирээзиниң-не деңзизи 350 килограмм, ниити саны 350 дүрүг сигенни белеткеп алырга, кыштаглаашкын үезинде мал чемгереринге четчир дээрзин Ролан билир, ынчалза-даа сигенни оон хөйнү белеткеп алыр дээш ажылдап турар.
Каа-Хем кожуунда хууда ажыл-агыйлыг өг-бүлелерниң аразындан Сизим биле Эржейниң чурттакчылары мал чемин эң шалыпкын чорудуп турар.
Республиканың девискээриниң хөй кезиинде оът-сиген бо чайын багай эвес үнген. Шалыпкын ажылдаар болза, мал чемин келир кыжын четчир кылдыр белеткеп алырының аргазы бар. Көдээниң ишчилери мал чеминиң белеткелин үргүлчүлелдиг чаъстар соонда шапкынчыткан. Чижээлээрге, Чөөн-Хемчик кожуунда тараачын-фермер Чакар Доңгактың коллективиниң кежигүннери сигенни дүргектей кестиргеш, кыштагга сөөртүп чедирип турар.
Тере-Хөл, Сүт-Хөл, Тес-Хем, Өвүр кожууннарның агаар-бойдузунуң аайы-биле оларның девискээринге оът-сигенниң үнери черле таары. Ынчалза-даа ол кожууннарның көдээ ишчилери мал чемин белеткеп алырының бүгү-ле аргаларын ажыглап ажылдап турарлар.
Дүжүт ажаалдазынга болгаш мал чеминиң белеткелинге шаптараазынныг болуп боор чүүл – кывар-чаар материалдарны садып алырының бергези. Бо айтырыгны шиитпирлээр дээш, республиканың удуртулгазы болгаш Көдээ ажыл-агый яамызы чогуур хемчеглерни чорудуп турар. Август айда 652 тонна, сентябрь айда 614 тонна кывар чүүлдерни Тываның көдээ ишчилеринге тускайлап берген. Ону садып сайгарар оператор база тодараттынган. Ол дээрге “Исток” КХН-ниң “Москва” кывар чүүл кудуп садар станциязы. Кывар чүүлдү цистерналар дээш өске-даа саваларга кудуп садып алырын чөпшээреп каан. Бир эвес чогуур документилер бар, кывар чүүлдерниң өртээн төлеп каан болза, “Москва” АЗС-тен кудуп ап болур.
Бо чидиг айтырыг Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның доктаамал шыңгыы кичээнгейинде.
Ажаап алган мал чемин кадагалап шыгжаарынга кончуг кичээнгейлиг болурунче, өрттен айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин сагыырынче көдээниң ажыл-ишчилерин республиканың Онза байдалдар яамызы кыйгырып турар. Бо чайын мал чеминге белеткээн сиген өрттенген таварылга Мөңгүн-Тайга кожуунга болганын Онза байдалдар яамызы дыңнаткан.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны Көдээ ажыл-агый яамызының социал четкиде арнындан алган.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn