Тываның болгаш Чөөн Сибирьниң эң бедик даа – Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче бир дугаар үнгенинден бээр 80 чыл юбилейин бо чылдың август 14-те демдеглээр. Эң бирги ол үнүүшкүннүң киржикчизи хоочун альпинист Шөмбүл Кыргыстың сактыышкыннары-биле номчукчуну таныштырып тура, Тываның девискээриниң 82 хуузун даглар ээлээн болганда, туризм болгаш альпинизмни сайзырадырын, ооң хажыдып болбас дүрүмнерин ыяк билзе чогуурун айтып каайн.
Эге школаны доозуп турумда, ачам мени шыдыраага өөредип олурда, канчап альпинист апарганын, кым-даа үнмээн Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче каш кижи үнгенин айтырарымга, ачам: «Чаңгыс катап Алтайның эң бедик даа – Белуханың шыпшыынче үнүпкеш, чеже-даа берге бол, катап-катап үнүксээр «даглар аарыындан» аныяамда аарый бердим. Тайга-таңдыларның бедиктерин эргиири – аас-кежик, кадыкшыл, чер-чуртунга ынакшыл-дыр. Ындыг кижи шыдамыккай, дузааргак, топтуг, кадык-шыырак болур. Москвадан келген сес орус альпиниске үш тыва эр Кызылга, а мен Мөңгүн-Тайгага каттышкан бис. Бедикче үнериниң бетинде дыка белеткендивис. Хар болгаш меңгилер кырынга кичээлдеп, дыка кадыр черлерге тырың харга чадалар кылып, бот-боттарывысты камгалап өөрендивис. Кадыр бедиктен тайгаш, баткан кижи булуттар аразында караргылаан дүп чок, улуг тиглерлиг тамы- же – каңгылыктарже кире берип болур. Ындыг айыылдыг черлер харын-даа хөй эвес болду. Өрүлеп бедээн тудум, тыныш дыкпыжап кээр. Тынышты таарып, болганчок доктаап каап чордувус. Дыш алыр ындыг доктаамнарга, харлыг-доштуг күштүг хатка, хол-бут аажок доңа бээр. Дораан шимченирге, харын кижи бичии чылыгар. Думчуктан хан төктүп, доңуп-үжүп чорзувусса-даа, бис дүжүп бербейн, чүткүдүп-ле чордувус. Бедикче үнерде, хат-шуурган-биле демиселге, үениң чылбазын, хөй хонуктар эрткен дег сагындырар. Шуурган бисти моондактаза-даа, бүгү күжүвүстү мөөңнээш, бичиилеп бедип-ле олур бис. Бедикче угну шын тодаратканындан кадырны өрү чүткүткеш, лагерьден үнгенивистен он шак болгаш бис ам-на бедикче үнүп келдивис. Оо, бистиң аас-кежиктиивисти чүү дээр! Тываның болгаш Чөөн Сибирьниң эң бедик даа – Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче бир дугаар 1946 чылдың август 14-те үнгенивис ол» дээр кижи.
“Даг үнер кижи шыдамыккай, дузааргак, топтуг, кадык-шыырак боор” дептерге, ооң чаш, элээди, сургуул чылдарын сонуургаан мен.
Ачам Бии-Хемниң девискээри Тарлаг хемге бөдүүн араттар – Кыргыс Сундуй, Түлүш Тарыкай оларның өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол аът мунарынга, чадаг чарышка, шыдыраалаарынга, тыва хүрешке чажындан-на хандыкшааш, сеткилинден бердинген чораан. Даг-Алтайга өөренип тургаш, боодалгага, хаакка, турникке, черниң узунун халыырынга, чадаг чарышка, хөл-шыдырааның, хол, бут бөмбүүнүң маргылдааларынга доктаамал киржип, шаңнадып чорааш, турист-альпинист кылдыр бодун дадыктырган болду.
1938 чылда Даг-Алтайның эң бедик даа – Белуханың шыпшык бажынче (далай деңнелинден 4509 метр бедик) орус, алтай, тыва, казак шупту 35 өөрү-биле кады бир дугаар ачамның үнгени ооң амыдырал-чуртталгазында онзагай черни ээлеп турар.
Томск хоорайга эмчи институдун дооскаш, Мөңгүн-Тайгага уруглар эмчизи болуп ажылдай бергеш, ачам-биле харылзаавыс улам быжыккан. «Хая баарынга азы меңги кырынга хонар таварылгада альпинизм амыдыралга кижини шылгай бээр. Агаар-бойдустуң хат-шуурганныг, дендии соок кандыг-даа үезин шыдажып эртип, меңги баштыг бедик даглар шыпшыынче үнүп келгеш, «шыдаптым» деп чоргааралдан карак чажы сыстып, сагыш-сеткил өөрүй бээринден аңгыда, бойдустуң төлү дагжыдан шыңгыы белеткенирин негээр онзагай спорт» деп, ачам чагыыр чорду.
1946 чылдың сес ай 14-те Чөөн Сибирьде база Тывада хамык дагларның эң бе- дии – Мөңгүн-Тайганың шыпшык бажынга (далай деңнелинден 3976 метр бедик) Москвадан 8, Тывадан 4 альпинист бир-ле дугаар чедип, Кызыл тукту киискидип, альпинизмниң нормативтерин чедиишкинниг дужааганы ол. Спортчу шаңналдарындан ССРЭ-ниң күш-культура болгаш спорт комитединиң тывысканы № 6250 «Турист СССР» (20.08.1946 чылда Горбунов дарганың ат салганы) болгаш № 00005 дугаарлыг «Альпинист СССР» (14.02.1947 чылда туризм болгаш альпинизм салбырының даргазы В. Иванованың ат салганы) хөрек демдектерин ачам эң үнелээр чорду. «Турист СССР» хөрек демдээ туристер бажыңынга халаска чурттаар, массалыг турисчи хемчеглерге киржир база инструкторларның курстарынче, школаларынче өөренир магадылалдыг.
Ачам меңээ Юрий Промптовтуң «В центре азиатского материка» деп орус дыл кырында номун көргүскеш, тыва дылче очулдурарымны дилээн. Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче бир дугаар үнүүшкүн дугайында бижээни «В центре азиатского материка» деп номун альпинист автор Юрий Промптов 1950 чылда Москвага 50 муң экземплярга парлаткан, бо хүннерде ол ном Кызылдың А.С. Пушкин аттыг ном саңында чүгле чаңгыс экземпляр арткан. Ол номда кол маадырларның бирээ- зи – Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглу. Юрий Промптовтуң «Азия диптиң төвүнде» деп номун альпинистиң уруу Зоя Донгак биле башкы, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаал шинчилекчизи Борис Казырыкпай тыва дылче очулдурган. Ол номдан аңгыда, альпинист Шөмбүл Кыргыс дугайында Яков Кромнуң «Дээр адаанда меңги дош оранында» (орус дылда), Маадыр-оол Ховалыгның «Даглар шүлүглели» (тыва дылда), Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» (тыва дылда), алтай дылда Зоя Донгактың «Тура-соруктуң шыпшыы» номундан «Ойрот-Тура» база «Алтайның эң бедик даа Белуханың шыпшыынче бир дугаар үнүүшкүн» дугайында эгелерни «Алтайның шолбаны» солунда парлаан.
Ачам Мөңгүн-Тайга кожууннуң Каргы сумузунуң хамаатызы авам – Салчак Сеңмит Бурушкак уруу-биле 1944 чылдан эгелеп өг-бүле болуп чурттааш, он ийи ажы-төлдүг болганнар. Оглу Олег совет армияның хүрээлеңинге шериг албаны эрттирип тургаш, озал-ондактан эндээн, эң улуг уруу Анай, улуг оглу Каң-оол, бичии ийи уруу аарыгдан мөчээннер. Арткан ажы-төлү – эмчи, башкы, метеоролог, садыгжы, тренер, суд приставы, тудугжу мергежилдерлиг Тывазының хөгжүлдезинге үлүүн киирип, үре-түңнелдиг ажылдап чораан болгаш чоруур-даа.
Альпинист чуртталгазында ачамның эң хомудаан чүүлү – 1980 чылдың майда Мөңгүн-Тайга бажынче үнер дээш, Шашпаал сыны-биле чоруп оргаш, Мөңгүн-Тайгага туриаданы дөрт удаа башкарган, туризм талазы-биле ССРЭ-ниң спорт мастери, журналист, шүлүкчү, «Дээр, меңги дош оранында» деп номнуң автору, Демир-Сал аттыг туризм клувунуң, Тыва АССР-ниң Туризм федерациязының удуртукчузу, 33-ле харлыг, ийи уругнуң адазы Яков Кром баштаан алды альпинистиң хар көшкезинге таварткаш, амы-тынындан чарылганы. Ачам: «Хар көшкезинге таварткан кижи чамдыкта бир-ийи хонук дириг боор. Ол дораан каскан болза, ажырбайн баар ийик» дээр кижи. Оон даг үнер аныяктарны бо-ла чагыыр: «Дагже үнер бетинде баар черлерниң агаар-бойдузун, айыыл чок талаларын билип алыр. Дагга чорааш, даштарны шимчетпезин бодап, дыка оожум чугаалажыр – ыыткыр үн хар көшкезиниң бадарынга салдарлыг. Чөдүрер, азырарда чең иштинче, хойнунче чөдүрер. Көшке бадар хире черниң эң кыдыындан оюп эртер, оожум дистиништир кылаштаар, а дедир ээрде, ол-ла келген кокпа оруктаар, айыылдыг черни чаңгыстап, дыка шалыпкын эртер, улуг харны хөртүктээн черден ырак чорза эки. Көшке чаныңарга шимчеп эгелезе, оон ырап, өске черже чаштына бээр. Четтикпээн болза, харның шимчээриниң аайы-биле турупкаш, даянгыышты харже хандыр иткеш, күш-биле быжыгландыр туруп алгаш, думчук биле аасты хол-хап, моюн-ораар, бөрт-биле дуй туттунгаш, аргалыг болза, харның кырынга чоруурун кызыдар. Көшке соксай берзе, хөртүктелбээнде, оон үнерин кызыдар. Үнүп шыдаваанда, арын болгаш хөректи долгандыр харны казар».
Ак-Баштыг дагга чораан алды оол 2013 чылдың март 3-те хар көшкезинге бастырган, чүгле хаядан туттунупкан Антон Салчак дириг арткан. Амы-тынындан чарылган назы четпээн, кикбоксингиге хандыкшылдыг алды оолду дөрт хүн дилээш, хөртүктелген көшке адаандан тып алган.
Амы-тынга айыылдыг спорт – альпинизмге бердинген, тура-соруктуг, «Делегейниң 7 бедии – Тыва» командазының киржикчилеринге, ылаңгыя удуртукчузу коргуш билбес Маадыр-оол Бартыштаанович Ховалыгга, Эверестиң бажынга четкен, назы-харынга-даа чалынмас, эрес Мариана Кызыл-ооловна Сурунчапка (Кыргыс) бүгү тыва чон чоргаарланыр.
Альпинизм кижилерге быжыг кадыкшылды, аразындан суг акпас найыралды, бот-боттарын деткижерин, чуртунга ханы бердинерин, чуртталганы каас-чараш болдурар чугула чүүлдерже тура-соруккур чүткүлдү хайырлаар. Тываның болгаш Чөөн Сибирьниң эң бедик даа – Мөңгүн-Тайганың шыпшыынче 1946 чылдың август 14-те бир дугаар: Владимир Никольский, Владимир Соколовский, Валентин Соболев, Володя Ройковский, Валентина Ройковская, Кыргыс Шөмбүл, Маруся, Нина Полуэктова, Ондар Сундуй, Сандак Виктор, Тулуш Куңгаа, Юрий Промптов үнгеннер. Оларны чон билир кылдыр кижи бүрүзүн бижээн стеллаж-тураскаалды альпинист Шөмбүл Кыргыстың ажы-төлү мөңгежидер сорулгалыг. Ынчангаш үстүнде ады кирген он ийи кижиниң ажы-төлү, уйнуктары, бүгү-ле чоок кижилери мээң-биле харылзажырын (электроннуг почтам: zoya17081953@mail.ru) диледим.
Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурунда ачамның адын мөңгежиткен Кыргыс Шөмбүл кудумчузунуң бары, ол-ла кудумчунуң 22 дугаар бажыңында баштайгы тыва альпинист, турист, совет-партия, күш-ажылдың хоочуну, Мөңгүн-Тайга кожууннуң үндезилекчилериниң бирээзи Шөмбүл Кыргыс Сундуй оглунуң 1938 чылда Алтайда Белуханың (4506 м) шыпшыынче, 1946 чылда Чөөн Сибирьниң, Тываның эң бедик даа – Мөңгүн-Тайганың (3976 м) шыпшык бажынче үнгенин мөңгежиткен хүндүлел самбыразы астынганы биске, ажы-төлүнге, улуг чоргаарал болгаш бедик харыысалга.
/ Зоя ДОНГАК, эмчи, Рссияның Журналистер болгаш Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Москва хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...