«Шын» 12+

Дайынчыларга күрүне деткимчелери

15 ноября 2026
13

«Ада-чурт камгалакчылары» күрүне фондузунуң Тывада салбыры тускай шериг операциязының киржикчилеринге база оларның өг-бүлелеринге комплекстиг деткимчелерни көргүзер сорулга-биле аңгы-аңгы программаларны боттандырып турар. Ылаңгыя кадыкшылын экижидеринге азы бодунуң ажыл-херээн ажыдып алырынга ТШО хоочуннарынга социал координаторлар эгезинден төнчүзүнге чедир дузалажыр, хайгаараар хүлээлгелиг.

Чижээ, Тес-Хем кожуундан Буян Сартыылдың өг-бүлези тус черниң социал координаторунуң дузазы-биле Хакас Республикада «Туманный» санаторийге эмненип, дыштанып алыр аргалыг болган. Өг-бүле санаторийге эмненир процедуралардан аңгыда, бассейнге эштип, тренажёр залынга күш-дамырын дадыктырып, шыдыраа болгаш стол теннизинге ойнап, ажыктыг эмнээшкинни алганнар. Шак-ла мындыг арга дайынчының күш-шыдалын быжыктырарынга, сагыш-сеткилиниң байдалын оожуктурарынга ажыктыг, ол ышкаш чоок кижилери-биле кады дыштаныры – катап тургустунуушкунга дыка улуг деткимче болган.

«Ада-чурт камгалакчылары» фондуга болгаш бистиң кожууннуң социал координатору Лина Каадыровнага четтиргенимни илередир-дир мен. Мээң шупту айтырыгларымны шиитпирлежип бердилер. Мындыг берге байдалда сагыш салыышкын болгаш деткимче алыры – дыка үнелиг» — деп, ТШО-нуң хоочуну чугаалаан.

Ооң мурнунда Буян Кодан-оолович социал координаторнуң дузазы-биле социал керээ программазынга база киржир аргалыг болган. Деткимчеге алган акша-хөреңгизи-биле бода мал садып алгаш, кыштаг тургузуп алган. Амгы үеде Сартыылдарның өг-бүлези келир үеже салып алган сорулгаларын боттандырар ажыл-херээн хөгжүдүп турарлар.

«Ада-чурт камгалакчылары» фондунуң ажылының база бир угланыышкыны — кадыының байдалы берге ТШО хоочуннарынга деткимче көргүзери. Чоокта чаа фондунуң Тывада салбыры 6 ТШО киржикчизинге протезтерни берген. Бедик технологиялыг спортчу протезти Түвендей Адыг-Тюлюш база алыр аас-кежиктиг болган. Ол 2024 чылда тускай шериг операциязынга киржип тургаш, дайзынның камикадзе-дронунуң халдаашкынының үезинде бир будунга аар кемдээшкинни алган. Амгы үеде ол аар кемдээшкинниг-даа болза, үргүлчү тренировкалап, спортчу маргылдааларга киржип турар. Бо хүннерде ол өске-даа дайынчы өөрлери-биле Пермь хоорайда «Эрес-дидим чорук кубогу» Бүгү-российжи күш-культура фестивалында Тывазын төлээлеп киржип турар.

Түвендей Адыг-Тюлюш Каа-Хем кожууннуң төвү Сарыг-Сепке төрүттүнгеш, аңаа өскен. 2024 чылда Тываның күрүне университедин дооскаш, Төрээн чуртун камгалап ТШО девискээринче эки тура-биле чораан. Аңаа аар балыглаашкын алгаш, дыка үр эмнээшкинни эрткеш, чуртунче чанып келгеш «Ада-чурт камгакчылары» фондунуң регионалдыг салбырының хайгааралынга туруп алган. Ол тайбың амыдыралга анаа олурбайн, дораан ук фондунуң эрттирип турар маргылдааларынга киржип, Таңды кожууннуң чыынды командазының составы-биле олуруп алгаш ойнаар хол бөмбүүнге ойнап эгелээн. Спорт-биле чергелештир дооскан мергежилиниң аайы-биле ажылдай берген. Ол ам Каа-Хем кожууннуң Копту-Аксының школазында география эртемин башкылап турар. Кол эртемин башкылаарындан аңгыда, айыыл чок чорук үндезиннери болгаш төрээн чурт камгалалы деп кичээлдерни база эрттирип турар.

«Спортчу протез мээң амыдырал-чуртталгамның шынарын өскертипти. Ону меңээ Москва хоорайга тускай параметр ёзугаар кылып берген. Социал координаторум Долаана Монгуш протез кылдырар чагыгны киирип тургаш меңээ дузазын көргүстү. Анаа модульдуг протезке маңнап-даа, шурап-даа болдунмас, амортизация чок боор. Ам маңнап тур мен, скакалкага шурап-даа болур мен» — деп, Түвендей өөрүшкүзүн илередип чугаалаан.

«Ада-чурт камгалакчылары» фонд инвалид ТШО хоочуннарын реабилитация эртип алырынга, Россияның Социал фондузунуң даңзызында кирбейн турар техниктиг херекселдер-биле хандырып турар. Ол ышкаш деткимчеде адаптивтиг идик-хеп, хол-биле башкарар автомобильдер, спортчу протезтер, тренажёрлар болгаш тускай кресло-коляскалар база бар. Инвалид ТШО хоочуннары чагыг билдириишкиннерни социал координаторларның дузазы-биле киирип болур.

Деткимчениң база бир онзагай хевири — «Фермерлер школазы» деп өөредилгелиг төлевилел. Ол төлевилел ТШО хоочуннарынга болгаш оларның чоок кижилеринге көдээ ажыл-агый талазы-биле чаа мергежилге өөренип алгаш, бодунуң ажыл-херээн ажыдып алырынга дузалап турар. Ол өөредилгени «Ада-чурт камгалакчылары» күрүне фондузунуң деткимчези-биле РФ-тиң Көдээ ажыл-агый яамызы биле Россельхозбанк организастап турар.

Бо чылдың октябрь 5-тен тура Тываның күрүне университединге «Фермерлер школазы» деп төлевилелдиң 14 дугаар бөлүү өөренип эгелээн. Ол бөлүктүң аразында 3 ТШО хоочуну база ТШО киржикчилериниң өг-бүлелериниң 5 кежигүнү бар. Олар көдээ ажыл-агый талазы-биле билиглерге өөренип турарлар.

Ында ТШО-нуң хоочуну Чечен Чаш-оол база өөнүң ишти-биле өөренип келген. Ол «Агрономия» угланыышкынның «Агротуризм» биле «Ногаа ажылы» деп угланыышкыннарны шилип алган. Өөредилгениң программазында бо үениң эң-не ажыктыг билиглери бар: ландшафт төлевилели, эко-маршруттар ажылдап кылыры, амгы үениң теплицалыг комплекстерин тудары, дамдыладып суггарар технологиялар, үнүштерниң биологтуг камгалалы болгаш чер ажыл-агыйының органиктиг принциптери.

Фондунуң системалыг ажылы дайынчының тайбың амыдыралче эглип кээринге база көдээ ажыл-агыйга ажылдаарынга улуг дөгүм болуп турар. Чаш-оолдарның өг-бүлези боттарының ажыл-агыйын улаштыр хөгжүдери-биле 2027 чылда грант деткимчелиг «Агромотиватор» программазынга киржир сорулгалыг.

Россельхозбанк «Фермерлер школазы» төлевилелди 2020 чылдан тура РФ-тиң Көдээ ажыл-агый яамызы, регионнар, көдээ ажыл-агый талазы-биле дээди өөредилге черлери база көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелери-биле кады боттандырып турар. 2024 чылдан тура ол төлевилелге ТШО-нуң хоочуннары база оларның өг-бүлелериниң кежигүннери шилилге конкурс чокка киржир аргалыг.

/ А. СОЯН белеткээн.

Медээлерни болгаш чуруктарны «Ада-чурт камгалакчылары» күрүне фондузунуң Тывада салбырының соцчеткиде арнындан алган.

“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn

ШЫН Редакция