Тыва цирк уран чүүлүнүң үндезилекчилериниң бирээзи Дмитрий Очурнуң 100 чыл оюнга
Тыва АССР-ниң болгаш Якут АССР-ниң алдарлыг артизи, «Сывырындак демир кырының хааны», «Чалыы назын» цирк бөлүүнүң үндезилекчилериниң бирээзи Дмитрий Энеш оглу Очурнуң (1926-1992) төрүттүнгенинден бээр 100 харлаанынга тураскааткан байырлыг хемчеглер март 21-де артистиң өскен-төрээн чери Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал суурга болуп эрткен.
Дмитрий Очур Хемчик-Бажында чурумалдыг, чараш Кара-Чода баарынга 1926 чылдың январь 20-де хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң 3 дугаар оглу болуп төрүттүнген. Ачазы Энеш Иргит сураглыг аӊчы чораан, ооң каргыраалаарын база чон сактып чугаалажыр. Ол Ада-чурттуӊ Улуг дайыныныӊ чылдарында 12 аъдын фронтуга эки тура-биле дузаламчы кылдыр берген. 1940-1944 чылдарда Өөредилге комбинадыныӊ чанынга ажылдап турган театр-хөгжүм училищезиниӊ цирк салбырынга өөренген.
1944 чылда Москваныӊ күрүнениң цирк болгаш эстрада уран чүүлүнүӊ училищезинге өөренип, 1946 чылда ону дооскаш, В.Б. Оскал-оолдуӊ бөлүүнге кирген. Ол Бүгү-эвилелдиӊ цирк каттыжыышкыныныӊ артизи бооп, уран-талантызын чонга бараалгаткан. Очур 25 чыл дургузунда делегейни дескинип, Индия, Бирма, Индонезия, Кыдат, Австралия, Соӊгу Америкага, Моол, Венгрия, Польша болгаш өске-даа чурттарга эш-өөрү-биле кады гастрольдаан. Англияга херген «Сывырындак кырыныӊ хааны» деп хүндүлүг атка четкен. 1977 чылда «Чалыы назын» деп цирк бөлүүн тургусчуп, тыва цирктиң тергиини, үндезилекчизи бооп төөгүде арткан.
Дмитрий Очурнуң амыдыралындан база бир онзагай сактыышкын – ооң ачазы дуңмазы-биле кады аңнап чорааш, мажаалай-биле тутчуп турганының дугайында С.К.-Х. Токаның очеригинде, Б.И. Де- лег-оолдуң сактыышкыннарында бижиттинген.
Тыва уран чүүлдүң төөгүзүнде мөңге арткан кайгамчык салым-чаяанныг артизивис бо удаада база мөгейикчилерин, чонун чыгган – 100 чыл оюнда Дмитрий Очур аттыг культура бажыңынга хостуг олут тывылбайн турган.
Байырлыг хемчег артистиң чуруу, допчу намдарын сиилбээн мемориалдыг самбыраның ажыдыышкыны-биле эгелээн. Часкы чылыг бойдус өөрүп, амырап турганзыг, аяс хүн хүннеп турган. Хүндүлүг аалчылар кызыл кожааны кезип, ажыдыышкын үезинде артист, ооң чогаадыкчы ажылының дугайында сактыышкыннар-биле чыылганнар үлешкен.
Байырлалдың дараазында кезээ концерт-биле уламчылаан. Артистиң чээни, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, филология эртемнериниң кандидады Тайгана Назынчап-Очур онзагай салым-чаяанныг даайының төрүттүнгенинден 100 чыл ою-биле чыылганнарга байыр чедирип, бодунуң чогаатканы шүлүүн бараалгаткан. Кежээге артистиң төрел чону – алдар-аттыг, демниг аймак Иргиттер ырак-чооктан, Тываның аңгы-аңгы кожууннарындан келгени солун болган. Олар база сценаже үнүп, боттарын чонга таныштырган.
Баш бурунгаар план ёзугаар чарлаттынган турган мөөрейлерни база кежээге түңнээн – "Цирк — уругларның көрүжү-биле" деп чурук мөөрейинге Дара Чүлдүм шылгараан. "Улуг өгбемге тураскааттым" деп боттарының чогаатканы шүлүк мөөрейинге Шеңне Очур-оол база Эртине Шожунчап тиилекчи болганнар. А 16 хардан өрү назылыг киржикчилерге "Хөөмейимни, сыгыдымны, хөңнүм чазаан каргыраамны" деп мөөрей чарлаттынган турган. Аңаа Дмитрий Делгер-оол шылгараан. Мөөрейлерниң тиилекчилеринге шаңнал-макталдарны артистиң төрелдери тывыскан. Ниитизи-биле хемчегниң эртеринге Иргиттерниң төрел аймаа улуг үлүүн кииргенин демдеглевес арга чок. Чеди кады төрээннериниң салгалдары чыглып кээп, демниин көргүскеннер. Артистиң чээни Ирина Дандарның организастааны-биле төрел аймактың улуг назылыг өгбелеринге база бедик үре-түңнелдиг ажылдап турар салгалдарынга медальдарны, тускай белектерни тывыскан.
Байырлыг кежээге ТР-ниң Дээди Хуралдың депутады У.А. Иргит, Бай-Тайга кожууннуң баштыңы, Төлээлекчилер хуралының даргазы Р.А. Аракчаа, кожууннуң чагырга даргазының бирги оралакчызы А.С. Арапчыт, кожуун чагыргазының культура килдизиниң даргазы С.А. Күжү- гет, төпчүткен библиотека системазының директору А.Д. Салчак, сумуларның культура бажыңнарының директорлары, Бай-Тал суму чагыргазы болгаш өскелер-даа сөс ап, байыр чедирген. Хоочуннарга, үре-түңнелдиг ажылдап чоруур чаңгыс чер чурттугларга ТР-ниң Баштыңының хүндүлел бижиктерин, Бай-Тал суурнуң хүндүлүг хамаатызы, Д. Очурнуң 100 чылынга дээн ышкаш медальдарны, шаңнал-макталдарны, белектерни тывыскан.
Кежээни кожууннуң болгаш сумунуң салым-чаяанныг чаштарының танцы-самы, ыр-шоору, А.Б. Донгактың удуртканы «Меңги чечээ» деп бөлгүмнүң киржикчилериниң акробатиктиг уран көргүзүглери каастаан. Сиома Докпактың удуртканы «Эдер-куй» бөлүүнүң оолдарының сыгыт-хөөмей күүселдези, шүлүк мөөрейлериниң тиилекчилериниң уран номчулгазы база көрүкчүлерни сонуургаткан. Байырлалдың база бир онзагай, солун аалчызы, Дмитрий Очурнуң чээни – Тываның күрүнениң симфониктиг оркестриниң хөгжүмчүзү, делегей чергелиг мөөрейлерниң лауреады, Тываның культуразының тергиини, уран чүүл колледжизиниң башкызы Шораан Очур магаданчыг күүселдези-биле гобой деп хөгжүм херекселинге аян туткан. Шораан Очур – «Хөөмейбит» этно-поп-рок бөлүктүң база хөгжүмчүзү, бо бөлүктүң ийиги, «Чаңгыс баглааш» деп Лондон хоорайга үнген альбомун (Лейбл ARC Music Productions) школага болгаш Культура бажыңынга белекке берген. База ол ышкаш Дмитрий Энешовичиниң өөреникчизи, "Чалыы назын" цирк бөлүүнүң артизи чораан Валентина Салчаковна Ондарның аалдап келгени онза солун болган.
Байырлалда сумунуң ном саңының ажылдакчылары артистиң амыдыралынга болгаш чогаадыкчы ажылынга делгелгени, уругларның ном саңы "Делегейни кайгаткан сылдыс" деп биобиблиографтыг үндүрүлгени белеткеп кылган. Н.С. Конгар аттыг Бай-Тал ортумак школазының чурт-шинчилел музейинде белеткээн булуң база онзагай болган. Музейниң эргелекчизи Ш.М. Очур-оол чыылганнарга солун экспонаттарны көргүзүп, төөгүзүн тайылбырлап таныштырган. Оларның аразында артистиң сцена кырынга кедип алгаш ойнап турган идик-хеви, ажыглаар херекселдери база шыгжаттынган.
Тываның культуразының, цирк уран чүүлүнүң сайзыралынга улуг үлүүн киирген, салым-чаяанныг Дмитрий Энешович Очурнуң 100 хар оюнга тураскааткан байырлыг хемчеглер артистиң төрел чону, салгакчылары, суурнуң чагыргазы база Очурнуң адын эдилээн Культура бажыңының ажылдакчыларының эп-деми-биле бедик деңнелге эрткен. Бай-Тайганың чону алдарлыг чаңгыс чер чурттуунуң чогаадыкчы ажылынга мөгейип, уттундурбас онзагай байырлалга идепкейлиг киришкен.
Т. НАЗЫНЧАП-ОЧУР, Ш.С. СОТПА.
Чуруктар А. Монгуштуу база байырлалдың киржикчилериниң хууда архивинден алган.
“Шын” № 12 2026 чылдың апрель 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY