Сөөлгү үеде тыва дылга чугаалаар ажы-төл саны эвээжеп кел-ле чыдар. Шуут чугле орус дыл кырынга чугаалай берген ажы-төлден аӊгыда, тывалап чугаалап турар-даа болза, аялгазын орусчудур адап, чиӊгине тыва чугаа аялгазыныӊ шинчизин чидирип, орус дылче шилчиириниӊ кырында кээп турарлары база хөй. Өзүп орар салгалывыстыӊ шын чугаазы, шын адап номчууру болгаш шын бижиири улуг улустан дорт хамаарылгалыг болур. Дылывыстыӊ чидип бар чыдар чамдык чылдагааннары мындыг:
Делегей четкизи. Чаш уругларныӊ төрүттүнүп келгеш-ле, көрүп, дыӊнап, хөй харылзажып турар чери — телефон, телевизор. Ада-иези ажыл кылып азы өскээр чай чок апарган үелеринде ажы-төлүнге дүргени-биле телефон тутсуп бээр азы телевизор ажылдадып бээр болуп турар. Чанында турар чоок кижилери орус дыл кырынга чугаалавайн, чүгле тыва дылда чугаалажып турар өг-бүлелерде безин чаш уругларныӊ чугаазы орус дыл кырында үнүп, тыва дылга чугаалаарга, билбейн, орустап чугаалаарын манап турар апар чыдар.
Тыва дылды өөренмес, орус дылдыг класстарже кирип турар. Бирги классче бижиттирип кээрде, тывалаары шоолуг эвес азы шуут тывалавазыныӊ чылдагааны-биле тыва дылды өөренмес классче киирип алырын ада-иези шиитпирлеп алган болур. Чаш уругнуӊ бодунуӊ дылын билип, ону номчуп, бижип шыдаар болур аргазын ада-иези казып кааптарлар.
Улуг кижилерниӊ меге бижилгези. Амгы үеде делегей четкизинде бижижип, харылзажыр бөлүктерде, боттарының хууда арнындан-даа бижиирде, чугаалаар аайы-биле бижип, орфография сагывайн турарыныӊ чылдагааны-биле бичии улус ону өттүнүп, шын эвес бижип, чугаалап өөренип алыр.
Төрээн дылывыста чаштарны сонуургадыптар тыва дылга хамаарышкан ойнаарактар, биидеӊ, дидактиктиг оюннар дээш өске-даа материалдарныӊ санын көвүдедип, эки ажылдаар хүннер келген.
Амдыызында тыва дыл кырында чугаалап турар ажы-төл бар, оозу өөрүнчүг. Оларны деткип, төрээн дылынга чугааладып чоруур ада-ие база көвей. Тыва дылды сайзырадыры-биле ажылдар чоруттунуп, школаларда тыва дыл шактарын немеп, тускай программалар-биле ажыл база чоруттунуп эгелээни өөрүнчүг. Ынчалза-даа ам-даа күштүг, ам-даа шыӊгыы харыысалга херек. Ажы-төлүвүстүӊ эге билиглерин эки шиӊгээдип алырынга, өөредилге черлеринден аӊгыда, ада-иелерге болгаш өг-бүлениӊ өске-даа кежигүннеринге дүрүмнерни катаптап алырынче кичээнгейни угландырары чугула.
Кырында бижиттинген чылдагааннар-биле эге школада өөренип турар өөреникчилерниӊ тыва дылдыӊ бижилгезинде хөйү-биле таваржып турар частырыгларын көрээлиӊер.
1-ги чылдагаанныӊ салдарындан частырыглар. Хөй телефон, телевизор көөр ажы-төлдүӊ чугаазы шуут орус дылче шилчи бээр. А тыва дылын чугаалап артып каан өөреникчилерниӊ чугаазыныӊ аялгазы орусчуй берген таварылгаларда узун ажык үннерни кыскаладыр адаар, а бижиирде, узун ажык үнге бижиир ужурлуг ийи ажык үжүүн шын биживейн баарлар. Чижээ: «Тооруктаар» деп сөстү «торуктаар», «торуктар», «тооруктар», «торууктар» дээш бижип турар.
Дүрүмү: Узадыр адаар ажык үннү бижиирде, ук үннүӊ үжүүн дакпырлап бижиир.
2-ги чылдагаанныӊ салдары. Школаже өөренип киирерде, уругларын ада-иези орус дыл-биле өөренир классче киирер. Бо таварылгада өөреникчи орус дыл-биле чугаалаар, тыва дылынга чугааланмас, номчуп билбес, бижип шыдавас болур. Чамдык чаштар тыва дылды билбезиниӊ болгаш орус дылда чугааланырыныӊ чылдагааны-биле «Я русский» деп турар боор. «Мен кым мен, мээӊ төрээн чуртум кайыл, мээӊ төрээн дылым кандыгыл?» деп айтырыг черле тургустунуп кээр.
Тыва кижиниӊ ажы-төлү «тыва мен» деп билип, тыва дылга чугаалап билир, чуртунуӊ төлептиг оглу азы уруу болуп өзүп кээри улуг улустуӊ холунда. «Меӊээ чүге тыва дылымны өөретпээдиӊер?» деп айтырар болза, чүү деп харыылаар бис? Сөөлгү тывалап чугаалаар кижи бо делегейден чарлып чоруур болза, тыва дылывыс ол хүн чиде бээр-дир. Дыл чокта тыва деп кижи база чок боор-дур.
3-кү чылдагаан амгы үеде эӊ сайзырап турар. Үе-шаг аайы-биле делегей сайзырап, чаа эдилелдер тыптып, амыдырал агымы дүргедеп келген. Ооӊ ужурундан кижилер харылзажып, бижижиптер аргазы белен апарган. Эге чадазында сөстерни шору шын бижиирин кызыдып турган болза, ам кыскаладыр бижиир азы чугаалаар аайы-биле бижиир таварылгалар көвүдээн. Ол бижимел чугааныӊ нептереп турары өөреникчи ажы-төлдүӊ өөредилгезинге шаптыктыг болуп турар. Эӊ чидиг айтырыг кырында кээп турар кезээ – кылыг сөзүнүӊ дужаал хевири. Бо теманы 4-кү класстыӊ төнчүзүнде өөредип эгелээр, дараазында класстарга уламчылап өөредир.
Чижээ: «Чугаалаань», «дыӊнадынь» дээш оон-даа өске сөстерни шын бижилгезин сагывайн турар. Улуг кижи сөстүӊ шын бижилгезин билир, ынчалза-даа социал четкиде бөлүктерге болгаш хуу арынче бижиирде, мынчаар бижип кааптар болуп турар. Бичии номчуп, бижип турар апарган өөреникчилер ону өттүнүп бижип эгелээрлер. Өөреникчини эде өөредири берге болур, ынчангаш баштай-ла шын бижип өөредип алыры чугула.
Кылыг сөзүнүӊ дужаал хевириниӊ дүрүмү. Кылыг сөзүнүӊ дужаал хевири дилегни, дужаалды, йөрээлди, сүмени, макталды, күзелди, кыйгырыгны илередир. Чижээ: Кызыл тукту бедик тут! Билиглерни кызымак, чүткүлдүг шиңгээт!
Кылыг сөзүнүӊ дужаал хевириниӊ өскерлири:
Чаңгыстыӊ санында
1-ги арын: чугаалаайн, өөренийн, кезейн;
2-ги арын: чугаала, өөрен, кес;
3-кү арын: чугаалазын, өөрензин, кессин.
Хөйнүӊ санында
Чугаалаалыӊар, өөрениилиӊер, кезээлиӊер;
Чугаалаӊар, өөрениӊер, кезиӊер;
Чугаалазыннар, өөрензиннер, кессиннер.
Кылыг сөзүнүӊ дужаал хевириниӊ 1-ги арнында чаңгыстыӊ санында чөпшээрел илередип чоруур кожумаан -йн кылдыр бижиир: көрейн, чорууйн.
«Көрень», «чоруунь» деп бижип болбас.
Бо-ла частырыглыг бижиттинип турар сөстер аразында [н']-нь кылдыр бижиттинип турар «бооньуӊ» — боор ийин оӊ болгаш «нян» — ыйнаандеп турар сөстер база бар. Өске-даа таварылгаларда дылывысты бокталдырбайн, чараш, бай хевээр ажыглап, шын бижип, салгалдарывыска бүдүн-бүрүн дамчыдып чедирип бээр улуг хүлээлгевис-тир.
Тыва дыл кырында бижиттинген хөй чогаалдарны номчуурунче ажы-төлдү хаара тудары-биле маргылдаалар, мөөрейлер тургузуп, чараш ырыларлыг, тыва хөгжүмнүг, ырлыг, шүлүктүг бөлгүмнерни ажыдып, демниг ажылды чорудуп турар. "Демниг сааскан теве тудуп чиир" дээн үлегер домакта ышкаш, тыва кижи бүрүзү төрээн дылы дээш сагыш човап, демнежир болза, делегейде чаӊгыланып чоруур хөөмей-сыгыттыг дылывыс ам-даа бедиктерже үнер. Ол ам-даа хөй-хөй салгалдарывысче дамчыыр өнчүвүс болуп, хумагалыг эртиневис бооп артып калыр.
Тыва дылывыс эӊ байлак, тааланчыг аялгалыг эргим дылывыс-тыр. Ону камнап, үнелээлиӊер. Түӊнел кылдыр, далайга дамды дуза дээни ышкаш, үлүг-хуум киирип, каш одуруум-биле доозайн.
Мээӊ дылым
Делегейниӊ дылдарыныӊ аразындан
Деӊнеп четпес, эӊ-не бедии – мээӊ дылым.
Игил хөөнү, сыгыт-хөөмей үдекчизи
Иемниӊ мээ белээ болган төрээн дылым.
Тыва дылды өөренири – хүлээлгем-дир!
Тыва дылга чугаалаары – чаяалгам-дыр!
Ораннарда көвей дылдар аразынга
Орнап болбас, ханым тудуш мээӊ дылым!
Арттар, сыннар аразынга хомусталыр
Адамныӊ мээ белээ болган ыдык дылым.
Тыва дылды өөренири – хүлээлгем-дир!
Тыва дылга чугаалаары – чаяалгам-дыр!
Өгбелерим алгап, йөрээп арттырып каан
Өндүр бедик, ыдык сөстүг мээӊ дылым.
Өске дылга солувайн арттырып аар
Өртээ турбас өнчүм болган тыва дылым!
Тыва дылды өөренири – хүлээлгем-дир!
Тыва дылга чугаалаары – чаяалгам-дыр!
/ Александра ТАС-ООЛ, Шагаан-Арыгның 2 дугаар ортумак школазыныӊ дээди категорияныӊ эге класс башкызы.
Чурукту Бажың-Алаак школазының архивинден алган.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...