«Ии, индий кино болур-дур, дүрген чээрби “хөпейектен” берем, авай» – деп, эгиш-тыныш маңнажыр элээдилер, сеанс бүрүзүн катап-катап көөр аныяктар кайы үеге хамааржыр ийик? Шын-дыр, 80 чылдар, азы... Меге-дир бе? Ол дээрге бистиң салгалдың миннип келген үелери ыйнаан, шынында бистиң аваларывыс, ачаларывыс база 60-70 чылдарда четтинчипкеш, кинолап чорааннар болгай. Кинону долгадып турда, үстүп каарга, бүдүн зал канчаар алгыржыр ийик? Үнү чиде бээрге, канчаар сыгыржып, кускуннажыр ийик? Кино төнерге, тарап чанарының солун ужуралдарын болгаш Зитаны, Гитаны, Джиммини, Ританы сакты кааптар бис бе чаа.
Индий кино ийи сериялыг
Бистиң суурувустуң төвүнде чагы бажынга радио турган. Ленин кудумчузунга көдээ совет, совхозтуң конторазы, Культура бажыңы, почта – шупту чаңгыс черге турган, а садыг ооң белдирлешкек Совет Тываның 15 чылы аттыг кудумчуга чүве. Бүгү радиодамчыдылгалар бүдүн суурга дыңналыр турган. Бажың бүрүзү радиолуг. Ай санында бе азы бүдүн чылдың бе, оозун орта сагынмас-тыр мен, радио дыңнап турары дээш, төлевирни кылгаш, 40 көпеек өртектиг караңгы ногаан (ам болза хаки деп өң) өңнүг ССРЭ-ниң Харылзаа яамызының марказын эккеп, радионуң бодунга чыпшырып каарын дыка эки сактыр мен. Шак ол радио четкизиниң белдири почтага турган. Харылзаачы – Шыырап Сат, почта эргелекчизи – Оюмаа Самбуу.
Кежээ кончуг таптыг онаалгалар кылып олурда, радио хенертен тывалай бээр. «Почта-Оюмааның» профессионал дикторлардан дудак чок үнү дыңналып келир: «Дыңнаңар! Дыңнаңар! Бичии болгаш “Танцор диско” деп ийи сериялыг индий кино болур. “Искрага” төнүп каарын манап алгаш, киномеханик эккел чыдар. Бүгү чонну клубче далажырын дыңнаттым». Уёх! Чүрек өгбеш дээр – кым ынаар маңнаар эвес, баштай бүдүү кедежир бис. Кымга көпеек бээр эвес деп-ле. «Көрүп алыңар че, уругла- рым» – дээш, шуптувуска акшаны санап бээри дег өөрүшкүлүг чүве кайда дээр силер.
Черле план ёзугаар болур киноларны чогум клуб даштында чарлалдар азар шуугай стендиге афишаларын азып, эртежик чарлап каар. А хенертен болур апарза, шак ынчаар радиону бүдүү ажыглаптар.
Ийи сериялыг индий кино дег солун, чараш, көрүштүг чүве ол шагда турбааны шын. Артистерниң ырлап самнаары, кеткен идик-хеви, маадырларның ынакшылының күштүү... Ии, дадай, кайгамчык-ла ийин. Артында-ла уругларның «общаяларынга» хаваанда меңниг индий кыстар чуруктары, «цитаталар» одуруглары эңме-тикчок кылдыр улай-улай төрүттүнүп-ле турар чүве болгай. Байыр чедирген открыткаларга индий ынакшылды азы Джимми биле Рита ышкаш, Сания биле Иззат ышкаш индий быжыг ынакшылды күзеп бижиир чаптанчыг чаңчыл турган.
Элээди үелеривисте магадап көрген ийи сериялыг индий киноларывысты сакты кааптар бис бе: «Танцор диско», «Танцуй, танцуй!», «Месть и закон», «Зита и Гита», «Цветок в пыли», «Легенда о любви», «Бобби», «Мститель», «Родной ребёнок», «Ганг, твои воды замутились»... А бистиң ада-иевис бир дугаарында «Бродяга» деп сураглыг кинону көргенин биске хөөреп бээр турган болгай. Совет киноиндустрияның прокат системазынга индий кинолар дузазы-биле дыка хөй акшалар тырыкыланып турганын ол үеде кайывыс-даа сайгарбас турган боор бис.
Болливудтуң Радж Капур, Яш Чопра деп сураглыг режиссёрларын, Митхун Чакраборти, Амитабх Баччан, Шак Рукх Кхан, Хема Малини, Приянка Чопра, Шридеви, Смита Патиль деп көрүштүг, чараш артистерин кады төрээннеривис дег эки билир, таныыр апарган бис. Оларның чуруктарын хана долдур азып, альбом долдур чыпшырар болгай бис. Оларның болгаш кино маадырларының аттары-биле чаа төрүттүнүп келген ажы-төлүн адап алыр «мода» база бистиң бичии Тывавысты оюп эртпээн: Радж, Радха, Ромеш, Зухра, Кумар, Баччан, Рита... А өске чоннарда, чижээлээрге, Кыргызстанда, Митхун, Джимми, Капур, Анил, Риши деп аттыг улус база бар. Ол дээрге-ле ынчангы салгалга индий кино халыынының нация бүрүзүнге күштүг дээп турганының демдээ-дир деп санап болур.
Индийлээри дег чараш чүүл кайдал?
Бо-ла бүгү киноларның ачызында чараш чүве бүрүзү: чечек-чимис тараан оран-сава-даа, чараштыр кеттинген узун чаштыг кыс-даа, дыдыраш баштыг, кыдырык карактыг узун оол-даа, улуг карактыг, коң хаайлыг чаа төрүттүнген чаш уруг-даа, чаашкын соонда челээш тырткан бойдус- даа – шупту индий болур. «Ии, бо кыстың чаражын, ана индий!», «Чайыктапкаш, аязы берди, ана Индия-Индия!» деп магадал сиңген чугааларны бо-ла дыңнап болур. Оон аңгыда уран чүүл көрүлделери, фестивальдар, концерттер болгаш эш-өөр чыылган ужуражылгаларга индийлээри дег чараш, солун чүве чок. Суур, аймак, класс бүрүзүнде бодунуң Джиммилери, Риталары бар болур. «Джимми, Джимми, Джимми, ача, ача, ача!» азы «Зуби, зуби» деп турар ырларны салып алгаш, боттарының чогаадып алганы сарилерин кедип, хавактарынга кызыл мең чуруп алгаш, думчуунга сырга кыстырып, чинчилер, халбагар сыргалар, браслеттер-биле чүмненгеш, теп кириптер. Чүү дээр ону, көрүштүг-ле болдур ийин. Шак ындыг көргүзүглер диңмиттиг адыш часкаашкыннарынга үдеттирер. Индий киноларда маадырлар өттүнүп, ырлап самнаары мөөрейлиг суг хемчеглерге эң ойнаштыг болур– көрүкчүлерниң кичээнгейин хаара тудуп, жюриниң үнелелин чаалап алыр.
Бичиизинде хаваанга кызыл мең чуруп, соңгазының пөзүн азы сыртыының шывыын сари кылдыр эштинип, чинчи-шуру-биле каастаанмаан, янзы-бүрү өңнерлиг чук браслеттер холдарынга шыңгырадыр кетпээн, авазының помадазын чушкуп-чушкуп, эрнин будуваан кыс-даа турбаан боор ийин оң. Чараштары хамаанчок, дүрзүзүнүң багайынга-даа чалынмас чаптанчыгбайлар ол орукту шупту эрткен-дир ийин. Индий кинолар ол хире сорунзалыг. Шыны херек, амгы үениң индий киноларын көрбээн мен. Сеткилимде «Джимми, ача!», «Зуби, зуби» таңмаланып чыдып калган. А силерниң баштарыңарда Индия канчаар бөөлденип тур ирги?
Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
Элээн каш салгалдарның ынакшылы Джимми– Митхун Чакраборти чоокта чаа Москвага кээп чораан. Ол август 26-29 хүннеринде Москваның III делегей чергелиг кино неделязының хүндүлүг аалчызы кылдыр чалаттырган. Индий актёр элээн хөй интервьюларны берген, оларның аразында көскү черни Андрей Малаховтуң «Россия-1» федералдыг телеканалда суббота санында болуп турар «Привет, Андрей!» деп шоузунуң байырлыг үндүрүлгези ээлээн. Россияның найысылалынга Митхун Чакраборти дөрт дугаар келгени ол. Актёр келген санында-ла Москваның хөгжүп-сайзырап, чараш апар чыдарын демдеглеп, харын-даа Россияга бажың садып алыр күзелин илереткен.
Ол 1950 чылда Калькуттага төрүттүнген. 350 ажыг киноларга тырттырган актёр, продюсер болгаш политик. ССРЭ болгаш Россияга ол 1982 чылда үнген «Танцор диско» деп кинода Джимми деп маадыры-биле сурагжый берген. Кинодан аңгыда, ол– шыырак сайгарлыкчы, «Монарх» деп аалчылар бажыңнарының ээзи, продюсерлер компаниязын тургускан болгаш кинематографистер профэвилелин башкарып турар. 2014 чылдан тура политикаже кирип, индий парламентиниң депутадынга соңгуттурган. 2024 чылда индий кинематографияның дээди шаңналы – Дадасахеба Фальке шаңналынга төлептиг болган. Кино сайзыралынга киирген ачы-хавыяазы дээш чуртунуң Падма Бхушан ордени-биле шаңнаткан.
Медээни болгаш чуруктарны Википедиядан, https://www.mskagency.ru болгаш https://www.kino-teatr.ru/сайтылардан алган.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn