Бодаарга-ла, олар чүгле шажын оруун шилип ап, буддизмниң философиязын он ажыг чылдар ишти өөренип, эгээртинмес билиг-биле чепсегленип, сагыл четтирип ап, хүрээлерге ажылдап, кижилерге буян чедирип, үш эртинеге шынчы болуп, Будданың өөредиин нептередип чоруур-даа ышкаш. Индияның Дрепунг Гоманг хүрээзинде, Бурятияның Иволга дацанында «Даши Чойнхорлин» буддийжи университетте, Тываның Дрепунг Шедруб Линг хүрээзинде Россияның буддийжи университединде болгаш өске-даа сураглыг хүрээлерде өөренип турар хуурактарның шуптузунуң хүн чуруму колдуунда дөмей, өскээр чардыгар артык үе чок. Ынчалза-даа эртем-техниканың депшилгелиг амгы үезинде сайгарыптар чүүлдери хөй, чиик баштыг, угааны улуг аныяктар чеже-даа хуурак болза, интернет четкизин таварыштыр кижилерниң амыдыралын чиигедип берип, дуза кадыптар тускай программаларны ажылдап кылыптар аргалыг болур чүве ышкажыл. Ооң дириг херечизи, тыва чону дээш сагыш аарып, дуза кадыксап чоруур хуурак оол – Аймет Артурович Апыш. Ол үргүлчү-ле аай-дедир чорук-херек бүдүрүп, кыштың соогу, чайның изиинден далдаравайн, дөрт дугуй кырында чоруур тыва чонунга эптиг байдал тургузуп бээри-биле «Тыва Вайб» деп аттыг тыва такси капсырылгазын ажылдап кылыпкаш, улаштыр сайзырадыр сорулганы салган. Чүгле ол эвес, ооң «холунуң үжүү» делегей четкизинде өске-даа адырларда бар. Бо бүгүнү сонуургап номчуурунче силерни чалап тур бис.
Хенертен ээпкен чычаан дег...
Тудуг адырында ажылдап чоруур Артур биле Чодураа Апыштар 4 ажы-төлдүг. Оларның улуг уруу – эмчи. Ийи дугаар оглу Аймет 2019 чылда Ак-Довурак хоорайның 3 дугаар школазын дооскан. Өөреникчи тургаш, ол чурулга бөлгүмүнче үзүк чокка барып, баскетбол ойнаарынга ынак турган. Компьютер баарындан ыравас оолдарның бирээзи. Математика, информатика эртемнерин сонуургаар болгаш, программист кылдыр өөренип алыры-биле Бурятияның күрүне университединче дужаап кирип алгаш, улуг сонуургал-биле студент амыдыралче шымнып кирипкен. Ийи оол дуңмалыг. Айметтиң кол сорулгазы – үеден чыда калбайн, деңге базып, информастыг технологияларны хандыр шиңгээдип, чаа шагның билиишкини-биле айтишник болур күзелин чедип алыры, янзы-бүрү программалар чогаадып, кодтар бижиири. Кандыг-ла-бир программаны (төлевилелди, капсырылганы, оюнну, ачы-дуза чедирер сервисти) кодтар-биле чогаадыр. Код бижиир деп солун чаа билиишкин барын чалап алган маадырымдан билип алдым. Университетке өөренип чоруп тургаш, хенертен амыдырал дугайында боданып, хүнден хүнче тыптып кээп турар айтырыгларга харыы тывар дээш, Аймет интернет четкизин бир кылдыр үжеп-чиндип эгелээн. Ынчан ол удурланышкак, чөрүшкек бодалдарга хөй таваржып, чүге ындыг болганын улам хандыр дилеп, касканнанып чоруп тургаш, буддизм философиязынче чайгаар кире бергенин эскерип каан. Хандыр сайгарып эгелээрге, буддизмде удурланышкак чүүлдер шуут чок, бир чүве бирээзинден хамааржыр болу берген. Бир-ле катап эштеринге таваржы берген. Олар сүбедейжилер болган. Ол үеде Улан-Удэге Тывадан сургуулдарның «Сүбедей» агымы эки ажылдап турган. Ону Шолбан Иргит башкы удуртуп, аныяктар шимчээшкинин хөй янзы угланыышкын-биле чорудуп турган. Сүбедейжилерниң кол сорулгазы – буддизм философиязын шиңгээдип алыры. Оон аңгыда төрээн тыва дылының сайзыралынга үлүүн киириштирер, тыва чаагай чаңчылдарны сагып, волонтёрлаар, херек улуска дуза кадар ажылдарны кылып турар боорга, ындындан-на кижилерге буян чедирип, дузалажыксаар шынарлары эртемче чүткүлүн чая базып эгелээн. Буян башкының чорудуп турар өөредиглери сеткилинге кирип, ол башкы ышкаш болур күзел оттуп келген. «Өөренири чеже-даа берге болза, билдинмес айтырыглар чеже-даа хөй болза, кажан-даа кичээл үспес болза эки. Билир-билбес-даа болза, черле кичээл үспейн, өөренип-ле чорааны дээре» – деп, башкының чагыы дыка шын болганын медереп эгелээн үезинде, шынап-ла, математика дыка берге апарган. Улаштыр өөренир бе, өөренмес бе деп айтырыг база тургустунуп келген. Оон аңгыда акша ажылдап ап, бодун азыраар аргалар боданып, бодунуң бүгү шынарларын шинчилеп көргеш, хостуг үезинде чуруктар чуруп, ырлар бижип шенеп чоруй, культура адырын сонуургап, аңаа өөрензе деп күзел-биле чеде бээрге, арай озалдай берген болган. Буян башкының чугаалап турарында болгаш буддизмниң өске-даа өөредии-биле алыр болза, очалаңда чурттап турар бис, оон хосталыр болза эки деп түңнелге келген. «Бир эвес мен аас-кежиктиг болуп, чырык деңнел чедип алыр орук-биле чоруур болзумза, мээң чоок кижилерим база мээң-биле деңге чоруур боор, олар база мен ышкаш аас-кежиктиг болур» деп бодалга келирге, акша-көпеек ажылдап алыр дугайында бодалдар шуут чиде берген. Шак-ла ынчаар Аймет Апыш университеттиң 3 дугаар курузунга өөренип тургаш, сарыг шажын өөредиин хандыр сайгарып, Иволга дацанында университетти сонуургай бергеш, дээди эртемче оруун хенертен ээй сопкаш, өске талаже хаптар деп бодай берген. Иволга дацанында университеттиң ректорунга чеде бергеш, өөрениксеп турар күзелин илередирге, өөренип турар черин айтыргаш, бүгү байдалды таныштырып чугаалаан. Ол үезинде бээр келбе, маңаа өөренме деп коргудуп турар ышкаш кылдыр сагындырган. Сөөлүнде билип турарга, бичии-даа хөөредиг чокка хуурактарның амыдыралын таныштырып каан болган. Эң баштай авазынга-даа, ачазынга-даа чугаалавайн, боду шиитпирни хүлээп алгаш, ректорунга барып чугаалаан. Ол Айметтиң чүге университеттен чоруур деп шиитпирлээнин ылавылап, өөредилгеге бергедежип, «кудуруктары» көвүдей берген болза, салдырып бериптерин аазап, өөредилгезин уламчылаарын дилээн. Ынчалза-даа ол күзелиниң күштүүнден бодунуу-биле турган. Чажыт эвес болза, кайнаар чоруур деп турарын сонуургап айтырарга, башкызынга Иволга дацанында университетти адап бээрге, ректор сеткилинден өөрүп деткээш, дужаалды үндүрүп бергеш, өске университетке эки өөренирин күзээн. Ада-иези, оглунуң ол шиитпирин билбээн улус чүү боор, эгезинде, хөөредип чугаалаар болза, шынап-ла, «моорап» калганнар. Авазы биле угбазы мырыңай ыглажып турган. Ачазы харын сайгарып, оглун билип, чөпшээрежипкен. Барып-барып бодунга тааржыр кончуг мергежил шилип алган, артында-ла хуусааның чартыынче киир өөренипкен оглу хенертен тура дүшкеш, өске талаже ээй тырткаш, дап бээрге, кымга-даа хомуданчыг болуру чөп.
Хүнде үш катап халас чемненир хуурак чуртталга
Ректорга октябрьда ужурашкан болза, ноябрьда хуурактар аразынче өөренип кирип келген. Эң баштайгы өөредилге хүнү аңаа уттундурбас кылдыр артып калган: бажын-даа таартып албаан, дүктүг кара оолдуң тускай хеви-даа чок. Кады өөренир эштеринге таныштырып кааш, эки өөренирин чагаан соонда, ооң бажын дөңгүрерткеш, оргумчуну кедиргеш, олуртуп каан. Ийи ай өөренипкенде, шылгалда болган. Ону ортумак баллдарга дужаапкаш, өөредилгезин уламчылай берген. Эгезинде база бергедээшкиннер тургулаан. Өөредилгеден аңгыда, университетте аңгы-аңгы хемчеглер болуп турар: бурят дылды сайзырадыры-биле өөреникчилер чыыштары, шыдыраа маргылдаазы, аңгы-аңгы улустар-биле харылзаа тудары. Хуурак амыдырал өске университеттер-биле база дөмей. Ынчалза-даа чурттаар чер бар, халас чемгерер дээрге-ле кызып өөрениринге улуг деткимче-дир деп билип кааш, шажын эртемин улуг сонуургал-биле шиңгээдип эгелээн. Математика, информатиканы өске университетке хандыр өөренип турганы бо өөредилге черинге шаптык эвес, харын-даа ажыктыг болуп турарын медереп, буян чыып алыры-биле программист кылдыр бодун көргүзүп, Шагааның дыштаныр хүннери болгаш чайгы дыштанылга үезинде ажыктыг программаларны чогаадыр ажылды шенеп эгелээн. Буддизм биле информастыг технологиялар аңгы адырлар эвес, харылзаалыг, харын-даа бот-боттарынга дуза болуп чоруур-дур деп түңнелге келгеш, Иволга дацанының сайтызын ажылдап кылып каан. Сайтызы хүн бүрүнүң болгаш шажынчы байырлалдарның номналдарының болур үезин, дорт дамчыдылгалар болгаш номналдар үезинде аттарын адап турар кылдыр чагыткаш, өргүл чорудар үш улуг кезектиг кылдыр тургузуп каан. Өске хуурак эштери-биле бир дөмей хүн чурумунга чагыртып, буддизм философиязын, төвүт дылды өөренип, амыдыралдың алыс утказын, шынын тывары-биле диспуттарга киржип, номнарны шээжи-биле доктаадып, шылгалдаларга белеткенип, оларны дужаап чоруп турза-даа, Аймет Апыштың бажын «айти-бодалдар» бо-ла үглей бээр.
Салаа бажында амыдырал
Каш чыл бурунгаар амыдыралда чорук-херекти кижи боду чадаг, хөлгелиг чоруп тургаш, арнын көргүзүп, чугаалажып чорааш бүдүрер турган болза, интернет четкизиниң тыптып келгени-биле чоорту чиигеп, документилерни безин «Күрүне ачы-дузазы» таварыштыр кылдырып алыр аргалар тургустунуп келген. Бир эмчиже азы кандыг-ла-бир ачы-дуза черинче кирер дээн болза, баш бурунгаар бижидип алыр аргалар база тыптып келген. Аймет Кызылда «5 сылдыс» садыг төвүнде «Вайб» баш таарар черниң сайтызын чонга эптиг кылдыр кылып берген. Ооң сайтызынче кире бээрге, мастерлерниң аттары болгаш хостуг шактарын көргүзүп турар. Эр, херээжен улустуң бажын таарып, чараштаар, чажын будуп, өңнээр өртек-үнезин шуптузун айтып каан. Эки талазы чүл дээр болза, онлайн бижиттирип, оочурлап ап болур.
Садыг-саарылга адырында ажылдап чоруур, оон-моон барааннап, өртектер тургузуп, орулгалар, карылгалар санаар, отчёттарын белеткээр, анализ кылыр дээр болза, Айметтиң кылып кааны «Селлметрика» деп сайтызы дыка дузалыг. Аңаа Озон болгаш Вайлдберриз маркетплейстерниң орулгазын анализтеп ап болур. Маркетплейстерде селлерлер дээрге бодунуң бараанын оларны дамчыштыр садып турар садыгжылар-дыр. Олар хууда сайгарлыкчылар-даа, ажыл-биле бодун хандыртынган кижилер-даа, КХН хевирлиг юридиктиг албан черлери-даа болур. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, бодунуң бараанын садып-саарар бизнесменнер болур. Садыгның кирген, үнген бараанын, орулгаларын санап, анализтеп, отчёдун кылырда ажыглаар адырларны база сайтыда белен кылдыр киирип каан.
Аймет Апыштың чогаадып турары «салаа бажында амыдыралдың» бир капсырылгазы – RuStore смартфон капсырылгазында киирип каан «Тыва Вайб». Тываның девискээринде пассажирлер аргыштырарынга ачы-дуза чедирип турар таксистерге болгаш ыңай-бээр чер чоруп турар чорумал кижилерге эптиг кылдыр кылып турар. Россияның ийи улуг, аразында чижилгелиг «Яндекс такси» биле «Максим» ышкаш ыңай-бээр чер чоруурда, такси тып алыр пассажир азы машиназынга олурар кижи тып алыр чолаачы кижи аразында харылзаа тудар капсырылга болур. Ында Тываның картазын киирип каан. Чаа туттунган микрорайоннарда ажыглалче кире берген бажыңын кижилер боттары картаже киирип, ол адрести айтып каар арганы база тургузуп каан. Бо мобильдиг капсырылганы чүге кыла бергенил дээр болза, Аймет үргүлчү чадаглаан кижилер болгаш чер чоруурда, эш тыртып турар улусту эскерип келген. Социал четкилерде янзы-бүрү бөлүктерден бот-боттарын тып ап, ынаар-мынаар дугурушкан өртек-үнези-биле чоруп турары эптиг эвес, чамдыкта мырыңай түвектиг апаарын көргеш, бистиң бичии Тывавыска база такси чалап алыр, хостуг үезинде пассажирлер аргыштырып, акша ажылдап алыр улусту чаңгыс черге мөөңнептер капсырылга турар болза эки-дир дээш кылып эгелээн. Ооң өртек-үнези– шажын өөренип турар хуурак оолдуң амы-хууда чарып турар үези. Кандыг-даа акша-көпеек эвес. «Яндекс» болгаш «Максимге» коштунуп алгаш, таксист кылдыр ажылдаарга, орулгазының 20-25 хуузу компанияже чоруй баар. А «Тыва Вайбка» ындыг болбазын деп күзел-биле Аймет Апыш ТР-ниң Чурагайлыг хөгжүлде яамызынга дуза дилеп четкен. Ооң бодалы-биле, капсырылганы улаштыр шимчедиринге деткимче кылдыр кандыг-ла-бир күрүне грантызы херек ышкаш болган. Грант чок-даа болза, хуурак оолдуң кылып турар ажылы тыва чонга ажыктыг-дыр деп көргеш, Чурагайлыг хөгжүлде яамызы серверлерни халас ажыглап болур кылдыр чөпшээрээн. «Тыва Вайбты» регионнуң Чазаа шак мынчаар деткип турда, таксист кылдыр ажылдаар күзелдиг улус, чүгээр өртек-биле чер чедип алыксаар улус Рустордан капсырылганы смартфоннарынче киирип ап, ооң ажыглалын делгемчидиптер болза, республика иштинге аргыжылга четкизи тургустунуп келир. Амдыызында ону каш-ла санныг кижилер билир. Чоорту чон билип, ажыглап чаңчыга бээринге Аймет Апыш бүзүреп турар.
Сонуургалдары хөй, угаанныг, үе-биле деңге базып олурар, амгы үениң сураглыг мергежилдериниң бирээзи болур IT-специалист (айтишник) кижиниң ажылын чайлыг күүседир ховар кижи Буддийжи университетте өөренип турар хуурактар аразында база бар болур-дур көрүңерем. Чылдар караш кылдыр эрте бээр, бир миннип келиривиске, Аймет Артурович оон-даа ажыктыг программаларны кылып каан турар чыгыы. Бүзүрээр мен.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn