2026 чылдың июль 3-те найысылал Кызылга Улусчу чогаадылга бажыңынга Россияның Күрүне автоинспекциязының 90 чыл оюн демдеглээн байырлыг хурал болуп эрткен. Аңаа оруктарга кижилерниң амы-тыны, айыыл чок чоруу дээш хүн бүрүде демисежип чоруур КАИ ажылдакчылары, ооң хоочуннары, оларның өг-бүлелериниң кежигүннери чыылган. Оларга чазак-чагырганың янзы-бүрү адырларындан төлээлер байырын чедирип, күрүнениң болгаш тус черниң шаңналдарын тывыскан.
1936 чылдың июль 3-те Улусчу комиссарлар чөвүлели Күрүнениң автомобиль инспекциязының дугайында дүрүмнү бадылаан. Ол хүн Күрүне автоинспекциязының эгелээн хүнү болган. 90 чыл бурунгаар бистиң улуг чуртувуска каш-ла муң автомобиль турган. Кудумчу шимчээшкининиң башкарыкчылары ак перчаткаларлыг, эдискилерлиг ажылдап турганнар. Амгы үеде оруктарда ук албан чериниң чүс-чүс муң машиналары, радарлар, ужудукчу чок херекселдер дээш чүнү чок дээр. Ажылдаар техникалар үениң агымының аайы-биле сайзырап келзе-даа, оларның кол сорулгазы кижилерниң амы-тынын камгалаары болуп арткан.
КАИ-ниң мугур харлааны дээрге эрге-хоойлу органнарында анаа-ла саннар эвес, а орук белдиринде эдискилиг кижиден эгелээш чурук болгаш видео дузазы-биле хайгаараар бедик технологияларга чедир КАИ албанының төөгүзү-дүр.
Тывага автомашиналарның тыптып келген төөгүзү көңгүс бөдүүн. 1929 чылда РСФСР-ниң күрүнениң авто-саарылгазы Тывага 2 автомобиль садып берген. Ынчалза-даа тергелиг аъттар дөмей-ле тываларның кол хөлгези болуп артып турган. Кызылдың кудумчуларынга автомобильдер, тракторлар, тергелиг аъттар, чадаг кижилер холуй чоруп турган. Шимчээшкинни өйлээр херекселдер шуут турбаан. Кудумчу шимчээшкинин чурумчудар дээш, күрүнениң автоинспекциязы тыптып келген.
Тываның КАИ-зи амгы үеде документилер белеткээринден эгелээш техника-биле хайгаарал кылыр, орук чурумун хыналдага алырынга чедир хөй-ле хүлээлгелерни кылып чорудуп турар. Орук-патруль албаны дүне-хүндүс дивейн, кандыг-даа үеде дежурныйлаашкынче хүннүң-не үнүп турар. Олар айыыл-халап болурга-даа, дуза кадарда-даа, бир дугаар келирлер. Орук шимчээшкининиң дүрүмүн хажыткан таварылганы илереткен санында-ла олар кижилерниң амы-тынын, кадыкшылын баш удур камгалап турарлар.
Автоинспекцияга ажылдаарга, мага-бот, сагыш-сеткил болгаш хоойлу-дүрүм талазы-биле кончуг берге. Аңаа чүгле хоойлуну билири эвес, а хөй-ниитиниң ачызында сайзырап келир шыдамык чорук негеттинер.
Хүндүлүг аалчылар аразында ОШАЧКИ-ниң хоочуну Владимир Спирин онза черни ээлеп турар. Ооң дугайында шагдаа ажылдакчыларының улуг салгалы кончуг эки билир. Ол амгы үеде Күрүне Думазының депутадының дузалакчызы база Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутады. Ынчалза-даа ооң сагыш-сеткили республиканың оруктарында хевээр.
“Бистиң кол сорулгавыс – орук шимчээшкинин айыыл чок болдурары. Бис маңаа ажылдап чораан үевисте кожууннарже үргүлчү үнүүшкүннерни кылып, айыыл чок чорукту хандырып турган бис. Мен аныяк турумда, машина башкарар шынзылгазы чок, эзирик машина мунган, шынзылгазын хавырткан ынча хөй кижи турбаан. Амгы үеде кижилер шоолуг чадаг кылашташпастаан, колдуунда-ла машиналыг чоруп турар апарган” – деп, ол чугаалаан.
Бодунуң үезинде канчаар ажылдап турганын хоочун инспектор тайылбырлаан: “Бүдүн Кызыл хоорайга шупту 7 патруль машиназы турган. Бодап-даа көрүңер даан, ээлчег ёзугаар ажылдап үнерде, патруль машиналарын оочурлаар турган бис. Корум-чурум үрээшкиннери база эвээш турган. Камгалал кур куржанмаан дээш торгаавас, уругларга камгалал кресло дугайында сагышка безин кирбес үелер турган. Камералар-даа турбаан”.
Амгы үениң агымы чаа-чаа дүрүмнерни эккелген. Камералар чолаачыларны чурумчутпушаан, инспекторларның ажылын чиигедип турар. Олар ам чагы бүрүзүнүң чанынга турбас апарганнар. Ынчалза-даа оларның сорулгазы орук шимчээшкининиң дүрүмнеринге хажыдыышкыннарны болгаш айыыл-халапты баш удур болдурбазы болуп артпышаан.
“Мен КАИ-ге 17 чыл ажылдаан мен. Соңгу чүктүң немелделери-биле алырга, күш-ажыл стажым 23 чыл чартык. Подполковник эргеге чедир ажылдадым. Ынчан болза, ол кончуг улуг ат-тыр. Подполковниктерни салаа базып санап болур турган” – деп, хоочун демдеглээн.
Технологияларның хөгжүлдези
90 чыл дургузунда чүгле машиналар эвес, айыыл чок чорукту хандырар аргалар база өскерилген. XX чүс чылдың ортаа үезинде инспекторлар чүгле карактары-биле шыгаап, жезл дузазы-биле ажылдап турган болза, амгы үеде ужудукчу чок ужар аппараттар, корум-чурум үрээшкиннерин боттары-ла демдеглей көрүптер системалар болгаш угаанныг машиналар тыптып келген.
Россияның ИХЯ-зының медээлери-биле алгаш көөрге, сөөлгү чыл дургузунда орук озал-ондактары элээн эвээжээн. Удур орукче кирген түңнелинде болган айыыл-халаптарның саны 10 хуу, а эзирик чолаачыларның киржилгези-биле үштүң бир кезии эвээжээн. Амгы үениң камералары 57 хевирниң кем-херек үүлгедиишкиннерин танып шыдаар.
Ынчалза-даа техника дээрге чүгле дериг-херексел болганда, эң-не кол чүүл – хоочуннар аныяктарга кем-херек үүлгедикчилерин тудар аргалар айтып берип турарындан аңгыда, дагдыныкчы база болуп турарлар.
Амгы үеде КАИ-де үре-түңнелдиг ажылдап чоруурларның бирээзи Хаяа Донгак 12 чыл ажыр ук адырда ажылдап чоруур. Ол республиканың аңгы-аңгы кожууннарынга инспекторлап ажылдааш, амгы үеде ук адырның эргелелинче депшээн. “Ажылчын базымнарымны Чадаана хоорайның автоинспекциязындан эгеледим. Ооң соонда Кызыл кожууннуң Каа-Хем суурга, Тожу, Каа-Хем, Бии-Хем кожууннарга аңгы-аңгы чылдар дургузунда ажылдадым. Ниитизи-биле 12 чыл 3 ай болуп тур мен. Бо чылын улуг инспектор кылдыр депшип, капитан эргени алдым” – деп, ол бодунуң ажыл-агыйжы оруу-биле таныштырды. Бо чылдар дургузунда ажылдап келгеш, өг-бүлезин чүгле шөлээ үезинде көөр турганын немеди: “Бо ажылдың эң-не берге чүүлү – өг-бүлезин бүдүн чыл дургузунда көрбейн, чүгле шөлээниң 55 хонуунда чедип келир. Амгы үеде Кызылда турумчуй бергеним эки болду. Орук озал-ондактарын болдурбайн, чурум үрекчилерин үе-шаанда хемчээн ап, кижилерниң кадыкшылы болгаш амы-тынын баш удур камгалаар дээш ажылдаары улуг буян деп санаар мен. 12 чыл ажыр ажылдапкаш, хүндүлүг дыштанылгаже чоруй баар арга бар-даа болза, күш-ажыл стажын 15 чыл чедирер деп сорулгалыг мен” – деп, Хаяа Донгак чугаалаан.
«Күрүне автоинспекциязының ажылдакчызы болуру корум-чурум үрекчилерин чүгле кезедир эвес, оларны дыштаныр үе бодавайн, камгалап база турар” деп орук ажылдакчыларынга хамаарыштыр чугаалаваан хүндүткел дүрүмүнде бижээн.
Оон аңгыда автоинспекция ажылдакчылары уруглар бажыңнарынга дузалажып, хоочуннарны деткип, өөредилге черлеринде айыыл чок чоруктуң кичээлдерин база эрттирип турарлар. Ол ниитилел биле полицияның аразында бүзүрелди оттурар.
Тыва Республиканың Күрүне автоинспекциязының байырлыг хуралы «Россияга-даа, хоойлуга-даа бараан болуп турар бис» деп сөстер-биле доозулган.
/ Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...