Тываның Тубтен Шедруб Линг сарыг шажын хүрээзи ажыттынгандан бээр үр эвес үе эрткен. Ында амыдырал чүгле сарыг шажынның чүдүлге-сүзүглелин долгандыр хайнып турар эвес, сарыг шажынның философиязы болгаш өске-даа эртем-өөредилге талазы-биле угланыышкыннарын чон аразынга нептередир сорулгалыг Россияның буддизм университеди кидин түлүк ажылдап турар.
Амгы үеде ооң ажыл-чорудулгазы кайы хире шуудап турарын эртем талазы-биле проректору, 17 чыл Индияга буддизм философиязының магистри чедир өөренген, Россияда Ачарья (Ловуң) эртем чадалыг беш башкының бирээзи, чон аразында Начын Владимирович Кунуужап, шажынчы ады Самтен Митук башкыдан сонуургаан бис:
– Ажыттынгаш, чаа-ла чартык чыл чедип турар бистиң Россияның буддизм университединде үш аңгы факультетте: сарыг шажынның философиязы, буддийжи эмнээшкин, иконографика (бурганнар чуруп өөредир факультет) 23 студент, оларның аразында 19 лама өөренип турар. Студентилеривистиң хар-назынынче улуг кичээнгей салбайн турар бис. Кол-ла чүве – школа дооскан турары чугула. Бо хүнде 18-тен 55 харга чедир чүгле эр кижилер өөренип турар. Чаа университеттиң баштайгы студентилериниң шилилгезинде колдуунда лама башкыларны болгаш келир үеде бодунуң ажыл-амыдыралын сарыг шажын талазынче углаар күзелдиглерни колдадыр хүлээп алган бис. Олар бо университетке дөрт чыл өөренгеш, дээди эртемниң бирги чадазы болур бакалавриатты доозар. Улаштыр, бир эвес шилип алган угланыышкынының аайы-биле улам ханылап өөренир күзелдиг болза, Индияже өөредип чорудар бис.
Дыштаныр хүннерден аңгыда, өөредилге хүннүң-не 08.30 – 16.10 шакка чедир уламчылаар. Амдыызында кичээлдер Тубтен Шедруб Линг хүрээзинде эртип турар. Өөредилге программазының аайы-биле чугула херек чүүлдерни садып, четчелеп алырынга Россияның буддийжи өөредилге фондузу дыка улуг деткимчени көргүзүп турар. Университеттиң башкылары ол фондунуң чарлап турар грантыларынга идепкейлиг киржип, ылаңгыя тыва дылче номнар очулдурар ажылдарны чорудуп турар.
Чоорту университет боду аңгы оран-савалыг апаар. Ооң баштайгы дажын бо чайын болур делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның үезинде салыпкан соонда, тудуг шалыпкын туттунуп эгелээр. Ооң чанынга студентилеривис болгаш башкыларывыска ниити чуртталга бажыңы база немежир. Амдыызында бистиң студентилеривис бажыңнарындан кээп өөренип турар. Ол ышкаш бо немежир тудуглар аразында аалчылар чурттаар чараш оран-саваның тудуу эгелей берген. Ооң чанынга чаа үениң негелдезинге дүүштүр кылган чемненир чер база турар. Бо бүгү ажылды боттандырарынга дыка улуг деткимчени Күжүгет Шойгу аттыг фонд кылып турарын демдеглээри чугула.
Оон аңгыда Тубтен Шедруб Линг хүрээзинде “Шажынчы школа” ажыттынган. Ооң директору кылдыр база ажылдап турар мен. Бо школа чүгле улуг-хүн санында болуп турар. Ынаар 6, 7 класстың өөреникчилери хаара туттунган. Бо школа ажылын эгелээнинден бээр бир чыл чартык чеде берген. Ынаар 30 шаа өөреникчи кээп турар. Демдеглексенчиг чүве, бо уругларның сонуургалы дыка улуг болуп турар.
Эгезинде бис бо уругларның аразындан каш-ла кижи шилиттинип артып каар болду-ла бе деп бодап турган бис. Ындыг эвес, эгезинден тура кээп эгелээн уруглар шупту бо хүнге чедир чаңгыс-даа кичээл үспейн кээп турар. Мырыңай дараазында кичээлди четтикпейн манаар бис дижип турар апарган. Ол школада буддизм дугайында эртемни бодум өөредип тур мен. Оон аңгыда эки кижи болур дизе чүнү канчаар ужурлуг дээн чижектиг мөзү-шынар кижизидилгезинге хамаарышкан айтырыгларны сайгарып турар. Үш дугаарында, уругларның сонуургаан темаларынга кичээлдер, чижээ, фильмнер-даа көрүп турар, музейлерже экскурсияларны организастап, Тываның алдарлыг кижилери-биле ужуражылгаларны-даа эрттирип турар бис. Улуг-хүн школазынга кичээлдер ниитизи-биле ийи шак үжен минута үргүлчүлелдиг эртип турар. Бистиң өөреникчилеривис улаштыр православ шажынның хүрээзинче база барып турар. Бис ол хүрээ-биле тускай дугуржулганы чаргаш, деңге ажылдап турар бис.
Ам келир чаа өөредилге чылында Россияның буддизм университединче 20 студентини хүлээп алыр деп турар бис. Оон хөйнү алыр дээривиске, сыңмайн баар болуп турар. Ол ышкаш күзүн “Шажын школазынче” чаа өөреникчилерни алыр бис, база-ла 6, 7 класстың сургуулдарын.
Университедивистиң-даа, школавыстың-даа мурнунда салган кол-ла сорулгавыс – келир үеде кижилер шупту аас-кежиктиг, өзүп олурар салгалдан эки кижилер өзүп кээр болзун дээш кылып турар бис. Келир үеде эртем-билигже чүткүлдүг, эки бодалдарга чагыртып чоруур кижилер хөй болган тудум, Тывавыс моон-даа улам сайзыраар дээрзинге бүзүрелим улуг – деп, Тывада Россияның буддизм университединиң эртем талазы-биле проректору чугаалады.
Сорунза МОНГУШ.
Чуруктарны Самтен Митук башкының хууда архивинден алган.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12