Оюн Чопаа Адыя оглу 1914 чылда Таңды кожууннуң Ээрбекке төрүттүнген. 1940–1942 чылдарда Араттың Революстуг Шериинге албан эрттирген. Дайын шөлүнге Оюн Чопааның маадыр чоруун ТАР-ның чазаа “Дайынчы шылгарал” деп медаль-биле үнелээн. Дайын сөөлүнде ол Бай-Хаакка банк эргелекчилеп, Чаа-Хөл райпозунга товароведтеп ажылдаан. Чуртталгазының сөөлгү чылдарында Таңдыга “Дуржулга” станциязынга малчыннап чораан.
1-ги полктуң дөрткү эскадрону тыва эки турачылар 1944 чылдың февраль 11-ниң хүнүнде Украинаның Сурмичи суурну хостажып турганнар. Сурмичи суурнуң чоогунда үе-дүпте туттунган улуг шивээ бар. Немец фашистер ооң иштинче танкылар киирип алгаш, баарында хемчигеш кежилдир суурдан халдап турган тыва эки турачы аъттыг шериглерни дорт шыгааг-биле боолап турганнар. Ол хүн Сурмичи суурга ызыртынары берге апарган. Дайзын ийи-даа катап шавар халдаашкынны кылган. Улуг бергедээшкинге таваржып тургаш-даа, тыва эскадроннуң бактаап кирген 31-ги полугу бодунуң эжелеп алган девискээринден чаңгыс базым-даа аткаарлавааннар. Тыва эки турачы 4-кү эскадрондан улуг лейтенантылар Байыскылаң, Оюн Оолак, дайынчылар Ойдупаа, Дөнчүн, Дажы-Серен, Делик-оол, Калзаң, Чудурукпай, Хүрең-оол, Чопаа, Күрседи дээш шупту чээрби ажыг кижи балыглаткан база элээн каш кижи өлген. Ис чок читкен эш-өөр база бар.
Оюн Чопаа улуг дайындан төрээн Тывазынче ээп чанып келгеш, дайынга алган балыг-бышкынын чоорту экиртип сегидип алган. Тыва автономнуг областың даргаларының айтыышкыны-биле 1946 чылда Красноярск хоорайга банк специализинге саң-хөөге өөренири-биле чорудупкан. Аныяк банкир баштайгы чылдарынга Кызыл хоорайга үлетпүр банкызынга ажылдап чораан. 1948 чылдан эгелеп Таңды кожууннуң Бай-Хаак суурунга банк эргелекчизи болуп ажылдай берген. Банк удуртукчузунуң ажылы берге, чымыштыг, акша-көпеек-биле холбашкан болгаш харыысалга кончуг-даа улуг турган. Кожуун төвүнүң банкызынга үлетпүр бүдүрүлгелериниң хүлээдип берген хөй түңнүг совет үезиниң акша-көпееги арбын-на болур турган. Ол хөй өнчүнү кышкы үеде шанактыг, чайгы үеде тергелиг аътка чүдүргеш, октуг-боолуг ийи камгалакчыга үдедип алгаш, найысылал Кызыл хоорайга эккеп дужаап турган.
Дайын соонда чылдарда Чопаа Адыяевич биле Оюн Седенмаа Ожаан-ооловна өг-бүле туткаш, эки салгалды өстүрүп кижизидип кааннар. Үш ажы-төлүнүң база уйнуктарының аразында кандыг мергежилдиг кижилер чок дээр. Улуг уруу Лидия Васильевна ОПХ “Сосновскаяга” ажылдап чораан. Амгы үеде Бай-Хаак сумузунуң улуг назылыг энези. Ооң улуг оглу Оюн Роман бо хүннерде тускай шериг операциязының киржикчизи, Донецк облазында шериг албан-хүлээлгезин эрттирип турар.
Эки турачының ортун уруу Ульяна Васильевна Красноярскының эмчи институдун дооскан. Бичии чаштар эмчизи. Тыва Республиканың алдарлыг эмчизи, РФ-тиң кадык камгалалының тергиини деп аттың эдилекчизи. Ульяна Васильевнаның улуг уруу Алена Санчаевна Кысыдак Тываның күрүне университединде техниктиг эртемнерниң кандидады, доцент, кафедра эргелекчилеп ажылдап чоруур. Ортун уруу Севил Санчаевна эки турачы кырган адазының изин салгап, республиканың “Альфа банкының” салбырын удуртуп-башкарып чоруур. С. Васильевнаның хеймер уруу Саяна Санчаевна ревматолог эмчи, Москва хоорайда ажылдап-чурттап чоруур.
Эки турачы Чопаа Адыяевичиниң хеймер оглу Олег Васильевич Красноярск хоорайга амыдырап-чурттап чораан. Ол интернационалчы өг-бүлелиг турган.
Оюн Чопааның кады эгин кожа чурттап чораан ажы-төлүнүң иези Седенмаа Ожаан-ооловнаның кады төрээн акызы Оюн Седен-оол Ожаан-оолович база эки турачы. Эки турачы маадыр Ровно дээш тулчуушкунга маадырлыы-биле өлген дугайында төрел-дөргүлүнге дыңнадыышкын келген турган. А херек кырында Оюн Седен-оол госпиталь соонда, өске кезек-биле дайынчы оруун уламчылап чорупкан болган.
1945 чылдың май айда Германияның төвү Берлин хоорайны хостажып тургаш, шавар халдаашкын үезинде амы-тынындан маадырлыы-биле чарылган. Ол дугайында архив, төөгү документилери бадыткап турар. Фашизм төвү Берлин хоорай чедир дайылдашкан чаңгыс-ла эки турачы тыва маадырывыс бо бооп чадавас.
“Тиилелгениң маадырларынга мөңге алдар!”
Тайылбыр:
Дайынче аъттанып чоруп турда, Чопаага Василий деп ат берген турган. Ынчангаш уругларының адазының адында Василий деп бижиттингениниң чылдагааны ында.
/ Тамба ХҮРЕҢ-ООЛ.
Туран хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...