| Истелге комитединиң 15 чылынга |
Кара чажындан-на кижилер шиидер мергежил шилип алыр чаш уруг ховар-ла боор. Ада-иезинден үлегер ап турар бе дээрге, оларның мергежилдери көңгүс өске. Ол хирезинде уруглар садындан тура 8-ки класска чедир өзүп келгеш, судья болур мен деп изиг күзелдиг чораан. Чоорту бодунуң иштики делегейин, аажы-чаңын хандыр өөренип көргеш, кээргээчел, энерел сеткил колдап турарын медереп, кижилерниң сагыш-сеткили-биле ажылдаар, амыдыралдың берге байдалынга таварышкан улуска дуза кадар буянныг психолог мергежилди шилип алган. Ол дээрге бөгүнгү аалчывыс РФ-тиң Истелге комитединиң Тывада Истелге эргелелиниң криминалистика килдизиниң инспектору (психолог), юстицияның лейтенантызы Эльтона Валерьевна Ондар-дыр. Чугаакыр, ажык сеткилдиг, топтуг-томаанныг маадырывыстың бодунуң ажыл-амыдыралы-биле таныштырганын силерге бараалгаттывыс.
Күзелдиң төрүттүнген төөгүзү
Алыс бодум Чадаанага өскен мен, чогум төрүттүнген черим – Сүт-Хөл. Барып турар садигим чоогунда Чөөн-Хемчик кожуун судунуң ийи каът оран-савазы бар. Уруглар сады биле бажың аразынга чоруп тургаш, ону-ла онзазынып эртер мен. «Мен өзүп келгеш, албан маңаа ажылдаар мен. Ынчан бо суд чери 20 каът апарган турар. Албан судья болур мен аа» деп бодаар чораан мен. Школаже өөренип кире бергеш-даа, ол бодалымдан ойталаваан мен. Чоорту элээди назынга келгеш, бодумнуң аажы-чаңымны шинчилеп эгеледим. Уян, чымчак, кээргээчел талаларым хөй апарган. Ынчалза-даа шыңгыы, шиитпирлиг, туруштуг чаңым база бар. Дөмей-ле баштайгызы чая базып эгелээн. Сактырымга-ла, кым-бир кижини шииткеш, олуртуп чорудуптар болзумза, мээң чымчак сеткилим сагышсырап, хилинчектенип эгелээр ышкаш апарган. Кайы-бир кижиниң салым-чолун үзе шиитпирлепкеш, хоойлу мурнунга чеже-даа шын кылган болзумза, кээргеп, буруузунуп, оожургап чадап, түрээр хире байдалымны медереп билгеш, чашкы үемниң күзелинден ойталап, өске мергежилдер шилип эгеледим. Үстүкү класстарга психологияны база сонуургап эгелээн мен. Бүгү назынында Иштики херектер яамызынга ажылдап чораан Тываның күрүне университединде психолог башкы Лариса Николаевна Ооржак документилер дужаап чеде бээримге, меңээ: «Психолог мергежил-биле база иштики херектер шугумунга ажылдап болур чүве-дир ийин. Херек болза, чоорту клиниктиг психолог дээш-ле улаштыр өөренип ап болур» – деп сүме каткан. Башкының чугаазы меңээ дыка улуг идиг болган – дужаап кирип алдым. Чадаананың 3 дугаар школазын 2015 чылда доозуп тура, шилип алган эртемнеримге баллдарым улуг турган.
Сагыш-сеткил эмнээр баштайгы шенелделер
Беш чыл иштинде өөренгеш, 2020 чылда доозуп турар үем – Сovid-19 пандемиязының бажыңдан үнмес кызыгаарлаашкыннарының ужур-утказы арай билдинмес, коргунчуг, дүвүренчиг үези. Диплом ажылдарын интернет таварыштыр ырактан бажыңнарывыска олура камгалап алырывыска, дээди эртемниң документилерин кандыг-даа байырлыг чыскаал чокка, мага-ботту, арын-башты халдавырлыг вирустан камгалаар кылдыр кеттинип алгаш келгеш, университеттиң иштинче безин кирбейн, ап алган бис. Ажыл дилеп, чаа ажылче кирери-даа чигзинчиг, берге үелер. Чүгле электроннуг почталар, албан сайтылары дамчыштыр резюмелер чорудар – ол-ла. Бир дугаар ажылдаан черим – Кызыл хоорайның назы четпээн уругларының социал-реабилитация төвү. Кээргенчиг салым-чолдуг ажы-төл-биле ажылдап эгелээш, эгезинде бодум бергедеп турган мен. Уругларны кээргеп, мындыг чаптанчыг чаш кижилерни кандыг улус октапкаш чоруй баар чүвел деп ыглап, арай деп-ле ол ажылга чаңчыгып алган мен. Харын-даа бодумга психолог херек үелер тургулаан. Чоорту чаңчыга берген мен – адаптацияны эртип шыдапканым ол. Уруглар-биле ажылдаары меңээ дыка солун апарган. Чаптанчыг, чассыг, эргеленип, куспактанып чедип кээрлер. Ава, ача деп улустан, өг-бүледен хоорук, өскүс салым эдилээн уруг-дарыгның сагыш-сеткили-биле оваарымчалыг ажылдап, оларның бүзүрелин чаалап ап, ёзулуг психолог кижи деп бодумну бадыткаптар кылдыр күш-ажылчы базымымны эгелеп алганым ол.
Ректорнуң кабинединге чугаа
Магистратураны юрист мергежилдиг кылдыр өөренип турган мен. Бир-ле ажылдавышаан, өөренип чоруп турарымга, деканывыс Олег Дубровский долгап келген. Истелге комитединге юрист эртемниг психолог хереглеп турарын, ындыг негелдеге дүгжүр чаңгыс борбак кордакчы мен бооп турарымны дыңнаткаш, ректорнуң кабинединге болур чугааже резюмелиг чеде бээр сен деп чагаан. Бо өөренип келген 6-7 чылымда чаңгыс-даа ректорнуң кабинедин бакылап көрбээним шын. Коргуп, сүрээдеп-даа турар мен. Ам канчаар, бөдүүн резюмем кылып алгаш, чеде бердим. Истелге эргелелинден келген ажыл берикчилери-биле чугаалажыышкынны эрткеним соонда, кандыг документилер чыырымны айтып, шылгап, хыналдаларын кылып эгелей берген. Үш ай хире хыналданы эртип, шыңгыы ажылче шымнып кириптим.
Уруг бүрүзү – кичээнгейде
Истелге комитеди дээрге-ле аар болгаш онза аар херектер-биле ажылдаар орган-на болгай. Ынчангаш кеземче херектеринде когараан-даа, буруудаттырган-даа, херечи-даа назы-хар четпээн ажы-төл бар. Кеземче-процессуалдыг хоойлуда айтып кааны-биле алырга, оларның-биле албан психолог ажылдаар ужурлуг. Истелге эргелелинде тускай дериттинген кабинетте ажылдап турар мен. Назы четпээн уруглар-биле чоок чугаалажып, бүзүрелди чаалап алырда, янзы-бүрү аргаларны ажыглап турар мен. Форма база кетпес мен, чүге дээрге уруглар сезингеш, чугааланмайн барып болур. Элезинге оюн – дыка эптиг арга. Мээң бажыңым бо, а сээң кайыл, каш өрээлдиг, ында кымнар чурттап турарыл деп кады ойнап олургаш, уругнуң өг-бүле кежигүннерин билип ап, оларны таныыр кижи ышкаш кылдыр чугаалажы бээрге, уруг чайгаар-ла чугаалап үнүп келир. Эң кээргенчиг, кижиниң сагыжындан үнмес, берге байдалдар күштээшкинге таварышкан, эң ылаңгыя өг-бүлезиниң иштинге төрээн болгаш соңгу адалары-биле чаңгыс эвес удаа таваржып турган уругларга хамааржыр. Ол дугайын үндүр чугаалап чадап, дыка бергедежир. Арай деп чугаалап шыдапкаш, кээргенчии кончуг кылдыр ыглап-сыктап, соксавастай бээр. Ынчангаш психолог кижиниң ажылы тодаргай шак-биле дооступ кагбас, бир кижи-биле ара-аразында дыштандырып тургаш, хүнзедир-даа чугаалажып болур, чамдыкта ийи-даа хүн херек апаар. Ыглап, хилинчектенип турар үеде уругну албадавас ужурлуг, албан оожургадып алыр. Буруудаттырып турар назы четпээн уруглар база-ла кээргенчиг. Олар чүнү кылып турарын медереп билбейн, бир-ле улуг улустуң айбызынга каш акша ажылдап алыр сорулга-биле херекке онаажы бээр. Ындыг назы четпээн кижини истелгени чорудуп, херекти оттургаш, тудуп хоругдап турда, карактарынче көрүптерге, эң кээргенчиг болур. Ада-иезиниң амыдырал дээш кыспазындан, акша-көпеекти ажы-төлүнге чедиштирип чадап чоруурундан хөөкүйлер 1000-2000 акша ажылдап ап, азыраныр дээш, ооң артында кандыг кижилер турарын, кандыг ажыл кылдырып турарын билбейн, кемниг херектерге онаажы бээри дыка харааданчыг. Чаш кижи билбезинден херекке онаажы бээр. Ол дег муңгаранчыг чүве чок. Ынчангаш школаларже үнүүшкүннер кылып, тайылбырлап, өөредип турар бис. Меңээ, психолог кижиге, уруг бүрүзү эргим, дең эргелиг. Мен оларның иштики сагыш-сеткилин үлежип, чагыг-сүмем берип, дузам кадып турар мен. Чамдык таварылгаларда улаштыр кады ажылдаары-биле телефонум дугаарын-даа берип каар мен. Психолог, бир талазында, истекчиниң дузалакчызы болур: шынын өчүп бээринге назы четпээн уругну белеткеп бээр. А өске талазында, кижиге бүзүрээш, тө каап берген чүве бүрүзүн истекчиге чугаалап бербес ужурлуг мен. Ол дээрге назы четпээн уругнуң чүгле меңээ ажыдып берген чажыды болур. Чугаалажыышкын үезинде уругнуң шын-мегезин тодарадып, билип олурар боор мен. Ынчангаш меге өчүк бээр болза, кеземче херээнге онаажып болурун база сагындырар мен. Херек бүрүзүнде-ле назы четпээн уруг-биле ажылдап эгелээрде, уругнуң хоойлуда айтып каан эргелерин болгаш харыысалгаларын албан таныштырар ужурлуг.
Тывага тускай төп херек
Истелге дооступ, херекти судче берипкен соонда, күштээшкинге таварышкан назы четпээн кижини уругларның психиатрия салбырынга эмнээшкин алыр кылдыр чорудуп турар бис. Аңаа психиатр эмчилер уругнуң сагыш-сеткилин эмнээр. Болган коргунчуг болуушкунну шуут уттуптар кылдыр ажылдап турар. Ол чүүл чеже-даа эки болза, харалаан, уругнуң салым-чолу улам үрелир. Хөөкүй школаны доозуп, ол-бо өөредилге черинче дужаап кирип, улаштыр эки амыдыралче херии базымнарын кылыр деп баарга, мурнунда дыка улуг кара чудук бар апаар – психиатрның учёдунда турары баазалардан билдинип кээр. Чаңгыс ол барымдаа чуртталгага дыка шаптыктыг. Ынчангаш күштээшкинге, өг-бүлезинде күчүлелге таварышкан назы-хар четпээн ажы-төлдүң сагыш-сеткилин эмнеп, амыдыралче көрүштерин эки кылдыр эдип, чуртталгага ынак, күзелдерин чедип алырынче чүткүлдүг, өске улустан ылгалыр чүвези чок, дең эргелиг кылдыр алдынып, бодун кыдыглай көөр чоруктан уштуру-биле назы четпээн уругларга тускай реабилитация төвүн Тывага тургузарын үе негеп келген деп бодаар мен. Россияның өске регионнарында, улуг хоорайларда бар, чедимчелиг кылдыр ажылдап турар. Эң-не кол чүүл – кандыг-даа учётка уругну тургуспас. Шак мындыг төптү ажыдып алыр болзувусса, Кызыл хоорайда дыка хөй психологтар график ёзугаар ажылдап болур. Шалыңы эвээжинден күрүнеде ажылындан аңгыда, амы-хууда психолог ачы-дузазын чедирип, күзелдиг улусту хүлээп турар практик психологтар база бар болгай.
Чылдың-на Москвага Истелге комитединиң психологтары чыглып турар бис. Регионнарның ажылдарын сонуургап, бот-боттарывыстан өөренип ап турар чүүлдеривис хөй. Реабилитация төптерлиг коллегаларымны ак адааргал-биле көөр чордум. Ынчалза-даа биске база удавас тургустуна бээр деп идегеп чоруур мен. Кадык камгалал болгаш социал политика яамыларының деңнелинге бо айтырыгны өөренип көөр болза эки.
Сумкамга үргүлчү чоруур чүүлдер
Бистиң ажылывыс дыка чай чок. Дүне-хүндүс-даа дивес, кайы кожуунда кандыг аар херек болган-дыр, ынаар хаптар бис. Ынчангаш чер чоруур сумкам кезээде белен турар. Ооң иштинге уттуп болбас, албан чоруур херекселдерим бар: телефонум чемгерер кабель, өңнүг карандаштар болгаш шоколадтар. Кады чоруур истекчилерим база шуут пат билир, чаңчыгып калган. Олар чүге херегил дээрге, чугаалажыксавас, пөрүк, коргупкан уругларга херек. Хостуг-шөлээн олуруп алгаш, чуруттунар кылдыр берип каар мен. Чүнү чуруп олурарындан, кандыг өңнерни колдады ажыглап турарындан, кижилер чураан болза, аразының ырак-чоогундан, аксын ажыдып алган, диштери көстүп турарындан уругнуң кандыг байдалда олурарын, өг-бүлезинде харылзааларны, кымның кандыызын дээш-ле шуптузун сайгарып олурар боор мен. Ооң соонда чугаалажып эгелээр бис. Черле бичии уругларга ынак болгаш, конфет-шоколадымны база албан бээр мен. Ада-иелер-биле база албан аңгы чугаалажыр мен. Чамдык таварылгаларда аңгы-аңгы черлерге деңге аар херектер болу бээр. Ынчан чааскаан четтикпес болганымдан «Сайзырал» төвүнде коллегаларымны азы ол кожуунда школа, техникум психологтарын херекке киржип бээр кылдыр дилептер мен. Школа психологун киириштирериниң эпчок талазы кандыгыл дээрге, уруглар башкызын таныыр-билир боор, ынчангаш шоолуг ажыттынмайн барып болур. Оон аңгыда ада-иелер чон аразынга тарай берип болур чугаалардан коргар болур.
Кол ажылдан аңгыда
Кызылдың бир дугаар школазында Истелге комитединиң кадет класстары бар. Оларның куратору бооп турар мен. Оон аңгыда школалар, техникумнарже үнүүшкүннерни кылып, уруглар-биле ужуражып, ада-иелер хуралдарынга лекцияларны үргүлчү кылыр-дыр мен. Бистиң ажылда кижи бүрүзүнде Ада-чурттуң Улуг дайынының тыл хоочуннарын быжыглап каан. Мен даңзыны көрүп олургаш, Валентина Зябрева деп кырган-авайны шилип алгаш, чеде берген мен. Кончуг херек үезинде, мегечи бузурукчулар квартиразын садыпкан турган үеде, чеде берген болган мен. Судтажып тургаш, квартиразын эгидип алырынга дузалажып бергеш, ам-даа харылзаавыс үспейн чоруур мен. Бодумнуң кырган-авам-даа ышкаш, мен уйнуу ышкаш мен. 94 харлыг хирезинде бодун алдынып билирин магадаар чордум: кирбиктерин чараштыр кылдырып алган, эриннерин, дыргактарын будуп алган олурар. Аъш-чемниг мени манап олурар, кады хөөрежип-хөөрежип шайлаар бис.
Амы-хууда фронтуда
Өг-бүлемде ортун уруу мен. Улуг угбам бар, өг-бүлелиг, ажы-төлдүг. Студент оол дуңмалыг мен, бадылгалыг эштиг, интернационалчы өг-бүле дээди эртемниг эмчилер болур. Ачам банкир, авам бухгалтер мергежилдиг улус. Ынчангаш бисти чажывыстан-на акша-көпеекти канчаар ажылдап алыр деп өөредип, кижизидип каан. Студентилеп тургаш, ажылдап турган мен, шалыңым 30 муң турду. Доозупкаш, ажылдаарымга, бир дугаар шалыңым 21 муң болган – кайгап турар кижи мен. Ачазының уруу мен. Ачам дыка арыг-силиг, “алдын холдуг”, биске ынаа аажок, дыка чассыдар. Ачамга дөмей кижи дилеп чоруур хевирлиг мен. Амдыызында өг-бүле тудар деп далашпайн тур мен. «Кырыыр деп бардың», «Улгадып тур сен, дүрген ажы-төлден» дигилээр «сагыш човангыр» улус-ла хөй – тоовас чордум.
Бичиимде орлан-шоваа турган болгаш, ойнап өскен хоорайым Чадаананың кайызынга кандыг кем-херек болганын шуптузун дыңнап эккээр турган мен. Ам кайгап чоруур мен – та кайыын билип алыр турган мен. Ынчангаш улузум мени «криминал хөөреп чорааш, криминал-биле холбашкан ажылдыг» деп санаар.
Истелге эргелелинде ажылдап чоруурумга чоргаарланыр мен. Арга-дуржулгазы улуг, угаанныг, бедик деңнелдиг коллегаларымның ачы-дузазы-биле бергелерни ажып эртип, хоочуннардан хөйнү өөренип ап чоруурумга өөрүүр мен. Бо ажылымга ынак мен, сонуургалым дораан оттуп келген. Пенсия чедир кайнаар-даа чорбайн, ажылдаптар күзелдиг мен. Улаштыр чуртталга көргүзе бээр.
Спорттуң бүгү талаларынга сонуургалдыг мен. Өөреникчи тургаш, черниң уг-шиин тывар спортчу маргылдааларга үргүлчү киржир турдум. Ча адар мен, ам тыва чаны сонуургап тур мен. Чараш черлер көрүп, аян-чорук кылырынга ынак мен. Ынчангаш эрткен чылгы шөлээмде Дагестан, Чечня болгаш Соңгу Осетияга чордум. Дагестанның чаражын, арыг-силиин, чонунуң ажылгыр-кежээзин, туризм талазы-биле сайзыраңгайын магадап көрдүм. Амгы үеде үер халавынга алысканы кээргенчиг-дир.
Ажылымга бердинип, ада-ием чанынга чоргаар чурттап, акы-дуңмам болган коллегаларым аразынга иженип чорууру – бөгүнгү аас-кежиим ол.
Истелге эргелелиниң криминалистика килдизиниң инспектору 2025 чылдың 12 айларында Э.В. Ондар психолог специалист кылдыр назы-хар четпээн уругларның киржилгези-биле суд чорудуунуң 178 кеземче херээниң истелгезинге киришкен (ооң мурнунда чылын – 176 херек). Ооң иштинде 110 байысаалгага (2024 ч. – 90), 36 (2024 ч. – 21) херектиң болган черинге хыналда байысаалгага, 27 (2024ч. – 18) нүүртештирилгеге, 3 (2024 ч. – 3) херектиң болган черин шинчилээринге, 2 (2024 ч. – 2) каразыттырып турар кижини таныттырарынга киришкен. 2024 чылда 2 кеземче херээн сайгарган судка психолог специалист кылдыр киришкен болза, 2025 чылда ындыг хереглел чок болган. Хыналда материалдар (айтырыышкыннар) чорударынга 54 дузаны каткан (2024 ч. – 40).
Кеземче херектерин көрүп турар суд чорудуунуң киржикчилери болур назы четпээн уругларның сагыш-сеткилин оожургадып, үр үе дургузунда аар-берге байдалга турганындан сагыш-сеткилинге улуг кемдээшкиннерни албазын, амы-тынынга четтине бээр хире бодалдардан ойталаар болзун дээш, эрткен чыл дургузунда 81 уругга (2024 ч. – 79) психологтуг дузаны кадып, коррекцияны чоруткан: 49 когараан, 15 херечи болгаш 17 каразыттырган.
Оон аңгыда ада-иелери (хоойлу ёзугаар төлээлери)-биле катай 78 уругга бот-тускайлаң психологтуг консультацияны берген.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16