Билип кээримге-ле, ада-ием совхозтуӊ өшкү-хоюн кадарып, чылдыӊ дөрт эргилдезинде чазын Дыттыг-Хонаш, Оруктуг-Сайыр, чайын Алдыы-Чээк-Ой, Биче-Шуй, Чиӊге-Хем, күскээр Бай-Тал суурнуӊ чоогу Ак-Терек, Кускуннуг-Хая, Бош-Даг ынчаар, а кыжын Үстүү-Чээк-Ой, Чуктуг-Хая ынчаар көжүп-дүжүп чораан чүве. Бир чылын, ынчаарда эге класстарга өөренип турган мен, Шивилиг аржаанынче баар орук үдүнде тейде кыштагга авамныӊ ачазы аалывыска аарып чыда, "кызыл-дустай" бергенин сактыр дээрден башка, ооӊ эрткен узун, шаптараазынныг оруун ынчан угааптар хире шаам кайда боор ийик.
Авам Кара-кыс Байыровна маӊаа, Бай-Талга, кончуг аныяанда келин болуп келген, алыс чурту – Шуйнуӊ ужу-кыдыы көзүлбес тайгалары-биле бүзээледип алган Дустуг-Хем аржааныныӊ адаа чарыында чайлаг ол. Оон улаштыр Шуй хемни өрү алзы өскээрге, Доӊгулдар бо-ла болгай. Кырган-ачам Хертек Байыр Аракчаа оглунуӊ кыштаа база чазаг, күзеглери. Хемни Узун-Кара-Суг бетинден солагай талазынче көвүрүглеп кеже бээрге, Оруктуг-Өзен бар, оладып мал-маганны сүргеш, кайгамчыктыг чараш делгем чайлагга кээр бис, аян-чорукчуларныӊ, аалчыларныӊ мактап чанары Чараш-Даш тайгалары чаттыла бээр. Ооӊ харлыг бедиктеринден хүн үнер чүкче хараарынга ынак турдум, ол углай Мөӊгүн-Тайганыӊ делгемнери база ооӊ ындында Моолдуӊ, Кыдаттыӊ тывалары чурттап чоруур дээрзин ынчан билбес-даа турган болзумза, дүдүскөктүг даглар мени сорунзалап, кыйгы салып турганын ам-даа сактып чоруур мен.
Кажан-бир шагда улуг өгбем төрээн черин каап, дезер ужурга таварышкаш, Моол, Кыдат девискээринге чурттап чораанын сөөлүнде билип каан мен. Шору кижи апаргаш, ада-ием ызыгуурун сонуургап, төөгүнү, сактыышкыннарны чыып бижип эгелээримге, эрткен чүс чылдан-даа талыйып чоруп каан…
Бир катап улусчу эмчи Серенот башкыныӊ Кызыл хоорайда улус хүлээп олурган бажыӊынга киреримге, демир херексели-биле агаарга ол-бо шинчип көргеш: «Өгбелериӊ буянныг үүле кылып чораан лама, башкы улус-тур, ынчангаш камгалалыӊ күштүг-дүр, ажырбас» – дээнин аныяк болгаш, шоолуг херекке албаан боор мен. Ам бодап олурарымга, ол эртемден, шынап-ла, өттүр көрүп олурган-дыр.
Даайым Хертек Даш каш чыл бурунгаар кырган-ачамныӊ документилерин база бодунуӊ шорбажылап алганы билдириишкиннерин тудуп алган, чазакче дужаап турган чүве. Ону ооӊ дугайын сөөлүнде айтырдым:
– Кырган-ачаӊныӊ документ ёзугаар ады-сывын Хертек Байыр Аракчааевич дээр. Ооӊ адазы Дарыма-Аракчаа улуг эртемниг эмчи-лама чораан. Хувискаал соонда хамнар, ламаларны адып-боолап, сүрүп эгелээрге, Шуй бажындан Моол чуртунче дезе берген. А оглу Кара-Байырны (хөй мал-маганныг болурга, улустуӊ шолалаан ады) лама уктуг деп, тудуп хоругдаан, 1954 чылда хосталып үнүп келген кижи. Хөй чүве чугаалавас, малын азырап чораан шаа-ла ол. Улуг өгбевис Дарыма-Аракчааныӊ дугайында Келдир-оол Аракчааевна кончуг эки билир, оон айтырып ал – деп сүмеледи.
Шуй суурга ооӊ чурттап олурар бажыӊынга чедип, кырган-авамга келген херээмни чугаалаарымга мынчаар, далаш чок төөгүп эгеледи:
– Ада-иевис колдуунда Шуйга чурттап чораан улус. Ачамныӊ адазын Медегечи, а кырган-ачазын Уваан-Доржу деп адаар, олар шупту лама башкылар чораан, эртем-билиглиг улус чүве. Мээӊ ачам Дарыма-Аракчаа 1890 чылда төрүттүнген, Төвүтке бичиизинде-ле баргаш, он дөрт чыл өөренип дооскаш, кижи эмнээр талазы-биле тибет медицинаныӊ доктору маарамба деп эртем чедип алган. Дарыма дээрге ооӊ хүрээге сагыл хүлээп алырга, тывыскан ады дээр чораан. Ачам Шуйга чедип келгеш, янзы-бүрү аарыг-аржык кижилерни эмнеп турган. Ол баштайгы өөнүӊ ишти Хертек Дырбак-биле Байыр, сээӊ кырган-ачаӊ, Дугар деп ийи оолдуг чурттап турганнар. Ачамныӊ баштайгы кадайы чаш уруг божааш, чок апаарга, авам-биле чурттай берген чүве-дир. Оон авам Содунам, Кандан, Келдир-оол, Максим, Шивегей деп аттарлыг уруглар божаан. Мээӊ эӊ улуг акым Содунам Кызыл хоорайда, Кандан – Кызыл-Мажалык суурда, а мен – Шуйда чурттап турар мен. Максим биле Шивегей дуӊмаларым янзы-бүрү чылдагааннардан чок апарганнар.
Медегечи кырган-ачавыс Лат-Сүрүӊ, Аракчаа, Балдан деп үш оолдуг чораан. Балдан дээр бичии оглу чажында чок апарган. Лат-Сүрүӊ – лама, а Аракчаа – эмчи-лама эртемниг турган. Лат-Сүрүӊ иштиг-сааттыг херээженнер божударынга мергежээн, а Дарыма-Аракчаа айыылдыг ыжыктарны, шээр болгаш өске-даа аарыгларны эмнээринге мергежээн улус чүве-дир.
Өгбевис Дарыма-Аракчаа эмнерни колдуунда эм оъттардан белеткеп алыр кижи. Чай келирге-ле, ачам хүнезинин, шуглаан ап алгаш, аъттарынга чүдүртүнгеш, тайгаларже ай-даа ажыр эм оъттар белеткеп чоруй баар. Бир катап Кара-Суг аксынга чайлап турувуста, ачам Шуй-Ишти, Маганаты тайгаларынга бир ай хире чидип чорааш, чолчу деп даштар таалыӊнап эккелген. Ол даштарын одагга салгаш, хүнзедир хөрүктеп тургаш, мөӊгүн суун үндүрүп алгаш, ону дой саваже уруп, тускай арыглаашкын кылгаш, өске хамык эм чүүлдерге холааш, ооӊ кырынга даараныр инени шанчып каар чүве. Оон элээн каш хонганда, ине эсти бээрге, ол эм-биле ыжык аарыг улусту эмнээр турду. Дедегейниӊ адазы Хомушку Эник-оолду, Иргит Оолактыӊ адазы Иргит Лопсаӊны ыжык аарыындан сегидир эмнеп каанын билир мен. Ак-Хемге чурттап чораан херээжен кижиниӊ албаны үнместей бээрге, ооӊ өөнүӊ ээзи ачамдан ижер эм оът чалап келген. Ачам бичии саазыннарга эмнерни ораагаш, «Мону кадайыӊга үш катап ижиртир сен, бир эвес аарыы чүгээртевес болза, катап чедип кээр сен» деп чагааш, чорудупту. Аарыг херээжен ол эмнерни ижипкеш, сегий бергенин сөөлүнде дыӊнаан мен.
– Дарыма-Аракчаа өгбевис чүге Моолче чоруй барганы ол, кырган-авай? – деп, сонуургап айтырдым.
– 1930 чылдар үезинде лама-хамнарны нам-чазактыӊ удуртулгазы-биле тудуп-хоругдап эгелээн чүве, оглум. Ол үеде ачамны истеп-сүрүп эгелээрге, аалынга келбестеп, бүдүү чаштып, аалдар кезип чоруп туруп берген. Авам биле Байыр акым ачамны сураглап, дилеп шаг болганнар. Ынчан мен он харлай берген турган мен, бистиӊ аалывыс Биче-Кыйыгга Дактыӊ адазы Кара-Сал Мөӊге сугнуӊ аалы-биле кожа чурттап турган бис. Ачам Мөӊгениӊ аалынга бир хүн чедип келгеш, Дукууш угбайдан: «Мээӊ кадайымны өөӊче алаактырып эккелгеш, кезек хөөрежип олуруӊар, а мен өөмде херек чүүлдерим ап алырым ол» – деп дилээш чорупкан.
Кежээ Дукууш угбай авамга: «Бичии чугаалажып көрээли» – дээш, аалынче алгаш баар аразында, ачам өөнче кирип келгеш, хамык эмнерин, ном-судурларын, херекселдерин таалыӊ иштинче суп алгаш, аъттанып чорупканын көрген мен. Ол-ла хевээр ачам сураг-ла барган, дыӊнаарывыска, Шуй-Ишти, Ак-Даш аалдарында кире дүшкен деп сураа үнер чүве. Ол чылдыӊ күзүнүнде Кызыы-Баалыкка кезек аалдар чоогунга күзеглээн бис.
Бир хүн чаъс дыка чаап хүнзеди, кежээликтей апарганда, авам кожа аалче чорупту. Бис, бичии уруглар, удуур дээш белеткенип турувуста, өгже танывазывыс салдыг эр кижи кирип келди. Деӊ чырыынга топтап көрүптеривиске, ачавыс Дарыма-Аракчаа болду. Дургуннап чер кезип чоруп тургаш, түрей берген хевирлиг, бажыныӊ, сегелиниӊ салы аажок узаан. «Мен-даа ам ырак черже чоруптарым ол, аваӊар-биле эки чурттап турар силер, уругларым – деп чагааш, бистиӊ шуптувусту одурту чыттап четтигипти. Ол өйде ооӊ баары ажыш дээн боор, ишти-хөӊнү көвүдеп, аарышкыдан карактары шыгып келзе-даа, оозун ажы-төлүнге билдиртпейн, хая көрүнгеш, чеӊи-биле чода каапкан. Улуг акым Байыр ачамдан салдынмайн куспактанып, шүжүӊейни бээрге: «Шаг шаа-биле турбас, чавылдак көгү-биле чытпас. Ажы-төлүмнүӊ үре-садызындан эки үе кээрге, катап чаяаттынып келир мен, оглум» – деп, үнү сириӊейнип оожургатты. Өгже кел чыдар улустуӊ дааш-шимээни чоокшулап кел чыдырда, ачам хойтпак пактап ижипкеш, ханада азып каан турган хой будунуӊ эъдин ап алгаш, караӊгыда үнүп чорупту.
Даӊ бажында Мөӊгүн-Тайгаже баар оруктап, бир аътты мунгаш, өскезин чедип алгаш, артты ажып бар чыдырда, ачамныӊ соондан ланчыы боо-биле бажын ажыр боолап, котпактап турган кижилер база турган. Ачам чуртундан дезип чоруурда, дөртен хар ажып турган. Чер-чуртунга, ыдыктыг Бай-Тайгазынче углай тейлээш, аъттаныпкан соонда, изи соой берген. Оон Моолдуӊ Баян-Өлгүйде тыва херээжен кижи-биле өгленип алгаш, бир оол, бир кыстыг апарган чурттап турган дээрзин сөөлүнде дыӊнаан бис.
Шуй-Иштинге Бедик-Бел деп черге бичии хүрээ турган. Орта сор өрттедири деп ёзулалга чораан мен. Чон хүрээге баргаш, чер-чуртувуска аарыг-аржык, думаа-ханаа, багай чүвелер келбезин дээш тейлеп, чүдүп турар чүве чораан. Орта торма* (далгандан туткан узун, шөйбек, үш-булуӊчук хевирлиг дүрзү) кылып алыр. Боолуг ийи кижи чалбак ойну куду бадып келгеш, карыштыр боолагылапкаш, туруп алыр. Хүрээде ламаларныӊ шаӊ-кеӊгиргези дагжап келген соонда, кижилерниӊ болгаш шажынныӊ чаагай чоруунга шаптыктап турар бүгү-ле арыг эвес күштерни сорже киир тарбыдааш, ламалар даштыгаа одаг кывыскаш, ону өрттедиптер чораан. Ол одагдан ырак эвесте база бир одаг кывыскаш, кижилер ынаар эрги болгаш «аас-кежик чок» идик-хеп, эт-сеп, чүү-хөөнү октап, өрттедип турганын көрген мен. Бо сор өрттедир ёзулалды Шагаа үезинде чыл санында-ла Лат-Сүрүӊ, Дарыма-Аракчаа болгаш өске-даа лама башкылар эрттиргеш, мурнуу чүкче көрнүп алгаш, бүгү чонну тейлеттирер турдулар, улустуӊ хөй деп чүвезин кижи кайгаар чүве болгай – деп, чугаазын доосту.
Тозан чылдарда Бай-Тайганыӊ Шуй суурга Баян-Өлгүй чурттуг эр кижи, өгбевис Дарыма-Аракчааныӊ оглу, төрелдерин дилеп кээп чораан деп улус чугаалажыр. Чайын хамык улус тайгаже талыйып, чайлаглай бергенде, харылзаа тудуп чадааш, дедир чана бергени хомуданчыг.
Даайым Хертек Даштыӊ баштайгы өг-бүлезинден оглу Аганак Хертек Тыва Республиканыӊ баштайгы Камбы-ламазы болуп соӊгуттургаш, 1997 чылдан 2000 чылга чедир ажылдааш, улаштыр Индияже өөренип чоруткан, ол база эмчи-лама болуп, улуг эртемниг ээп келир. Биче даайым Болат-оол Байырович чарынны акка көөр, авам Кара-кыс Байыровна хуваанактаар чораан. Бо бүгү чүнү чугаалап турарыл дээрге, бо өртемчейде душ болуп боттаныр чүүлдер чок, бүгү чүве аразында харылзаалыг дээрзин билдим.
/ Меӊги ООРЖАК, РФ-тиң өөредилгезиниӊ хүндүлүг ажылдакчызы.
Туран хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn