Тыва эр кижи бодунуң оруунга таварышкан бергелерни ажып эртпес болза, күзели боттанмас, алдар-ады баксыраар, маадыр шинчизи оскундурар дижир. Оларны сайгарып көрээлиңер:
Оол уруг тос-тостуң соогунга дадыгар. Шаанда шагда кыштың соогу ажыңнадыр шап турда, кызыл-даван оолдарны харга маңнадыр турган. Соок бичии чаш оолдарның ёзулуг эр бооп доругарынга тергиин эки.
Тос харлыг оолга шаанда тывалар албан чарыш аъды мундурар чораан. Экер оолду билип алырының бир аргазы ол.
Тос харлыг оол кулаш сыдымның ээзи болур. Оол уруг тос хар чеде бергеш, чаны-биле эртип чыткан малды чаңгыс шалбалаар кылдыр өөренген болур.
Оол уруг тос харлыындан эгелээш, амы-тынынга халдаан тос айыылды ажып эртер ужурлуг. Ол тос айыыл дээрге чүвени баш бурунгаар билип алыр аргазын угаадып турар: малдарның изинден ылгап таныыры, кулуннуң чүгүрүк азы чоржаң аът болурун тодарадып билири, үнген хүннүң арнындан кандыг агаар болурун, булуттарның өңүнден хар азы чаъс чаарын, үнген айның оттуундан кандыг хүннер болурун, сылдыстарның караандан соок азы изиг болурун били- ри – бо бүгү дээрге тос хар четкен оолдуң албан билир ужурлуг чүүлдери-дир. Бо тос чүүлдү билир болза, амы-тынга халдап болур айыылды чайлыг ажып эртер аргазы бар болур.
Көшкүн амыдыралдыг эр кижи чуртталганың тос бергезин: өлүм ажыын ажып эртери, эки эжинден чарылганын хилегдеп эрттирери, өгбе чуртундан ыраарын ажып эртери, өске чуртка сарыннавайн чорууру, өрт халавын чайлап эртери, кара нүгүлдү ажып эртери, чашпаа кижилерге алыспазы дээн ышкаш чүүлдерни ажып эртер ужурлуг.
Эр кижи оруун оруктаар, тос хемни кежер ужурлуг. Хем кежерге – кижээ дужар, арт ажарга – чорук бүдер.
Эр кижи тос артты ажар салымныг. Улуг үүле бүдүреринге албан киржир, ол чүл дээрге ырак-узак черлер чорууру, амы-хуунуң болгаш албанның херээн бүдүрери-дир. Улуг херек дээрге улуг арт ол-дур.
Эр кижи назынының иштинде тос дээрлерниң чаңныындан чайлай дүжүп чоруур ужурлуг. Эр кижи дүне-даа, хүндүс-даа, кааңда-даа, чаъстыгда-даа чорук чоруур. Ынчаарга черниң черинге орукка чорда, чаашкын чаап, дээр диңмиреп, кызаңайнып турда, эмин эрттир шаап болбас. Диңмиттигде аъттыг кижи шавар болза, Курбусту хаанның айбычызы ону шалбалаптар, ол чүл дээрге чаңнык ооң бажының кырынга дүжүптер дээни ол.
Эр кижи назынының иштинде тос таңдының кежиин четтирер ужурлуг. Бурун Тывада бир аймактың чурттаан черинге бир таңды турар. Ынчаарга эр кижи чүгле бодунуң төрел-аймааның девискээринге чурттавас, база бир аймактың девискээринге чорук кылып чеде бээр, ол аймактың ыдыктыг таңдызының кежиин четтирер ужурлуг. Таңды кежии дээрге изиг шайның орнунга ол черниң соок болгаш арыг суун ижери-дир. Суг кижиниң назынын узадыр.
Тыва ёзуда эр бооп төрүттүнген кижиниң хуу амыдыралының оруунда тос берге турар, ону ол ажып эртер ужурлуг.
/ Монгуш Кенин-Лопсан «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары».
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19