| Февраль 5 – Угаанныглар хүнү |
Эртемнерниң хөй кезиин хандыр билир, билиглери кызыгаар чок делгем, бодунуң үе-чергезин угаан талазы-биле каш-каш катап ажып чоруур, дээди эртемни назы-хар четпээн үезинде-ле чедип алыр ховар диген угаанныг кижилер чоруур. Оларны эрудиттер деп адаар. Делегейде оларга тураскааткан тускай байырлал чурттар аайы-биле аңгы-аңгы хүннерде демдеглеттинип турар. А Россияда Угаанныглар хүнүн февраль 5-те демдеглеп эрттирип турар. Бистиң билиривис-биле, Россияның эң угаанныг кижизи Михаил Ломоносов турган. Амгы үениң эрудит кижизи дээрге-ле 3-4 аңгы адырга быжыг билиглиг болгаш оларны деңге ажыглап, чүге ындыг болурул деп чүүлдү шынзыдып, хамыкты кайгаткан кижи болур. Эртем-техниканың сайзыралы-биле деңге угаанныг кижилерни аңгы-аңгы аргалар-биле илередип турар. Тестилер дузазы-биле хынааш, кижилерниң угаанының коэффициентизин (IQ) санап үндүрүп турар. Бүгү делегейде кижилерниң чүгле 2 борбак хуузу 132-ден көвей IQ-луг болур. Бо хүннерде делегейде эң-не угаанныг 10 кижини кысказы-биле таныштырар-дыр бис:
1. Делегейде эң угаанныг кижи – Сингапурнуң чурттакчызы Айнан Коули. Шинчилелдер түңнели-биле ооң IQ-зу 250, харын-даа 265 чедип турар болган. Ол 1999 чылда төрүттүнген. Айнан 7 харлыында химия эртеминге быжыг билиин көргүзүп, тестини эртип тургаш, Менделеевтиң таблицазын шээжи-биле чугаалап кааптар турган. 8 харлыында-ла политехниктиг дээди өөредилге чериниң 3-кү курузунуң студентизи апарган. 10 харлыында ол Пи деп санның биче сегиниң соонда 518 демдекти чаңгыс-даа частырыг чокка санаптар турган. Айнанның мээзиниң онзагайы – бир чүвениң шимчээшкининиң кайы үеде каяа турарын дыка дүрген сактып алыры. Чижээлээрге, футбол үезинде бөмбүктүң шимчээшкини. Химиядан аңгыда ол уран чүүлдү база сонуургап турар. Кинематограф кылдыр бодун 12 харлыында-ла шенеп эгелээн. Ооң баштайгы кинозун Вильнюска болган фестивальга көргүскен.
2. Австралиядан Теренс Тао. Ооң IQ-зу – 230. Ол ийи харлыында-ла кадып, казып, үлеп, көвүдедип, англи дылга хостуг чугаалап, 5 харлыг өңнүүн өөредип эгелээн. Математиканың эң берге чижектерин 5 харлыында-ла хала чокка бодап кааптар апарган. 9 харлыында университеттиң «дээди математика» курстарының дыңнакчызы болу берген. Теренс өөреникчи тургаш-ла делегей чергелиг математика олимпиадаларынга киржип, тиилеп, 14 харлыында университет сургуулу болу берген. 20 харлыында математика эртемнериниң доктору, 24 харлыында профессор апаргаш, Калифорния университединге ажылдай берген. Теренс Тао ийи чүс ажыг эртем ажылдарын парлаткан.
3. Грециядан Евангелос Катсиулис, IQ-зу — 198. Евангелос миннип кээрге-ле, ооң бажыңын номнар бүргээн турган. Ада-иези грек дыл башкылары чораан. Ол эмчи, философ болгаш психотерапевт, психофармакология болгаш медицина технологиязында эртем чадаларын камгалаан. Эштиринге болгаш чуруктар чуруурунга сундулуг.
4. АКШ-тан Кристофер Хирата, IQ-зу — 225. Ол 1982 чылда Мичиганга төрүттүнген. Кристофер 13 харлыында делегей чергелиг физика олимпиадазынга алдын медальды чаалап алгаш, бир дугаар эң бичии тиилекчи американ кижи болган. 14 харлыында ол Калифорнияның технология институдунче өөренип киргеш, 16 харлыында бакалавр эртемин чедип алган. НАСА-же чалалга-биле ажылдап киргеш, мурнакчы эртемденнер-биле кады Марсты шиңгээдип алыр аргаларны өөренип, өске планеталарны шинчилээр ажылдарга киржип турган. Ол 22 харлыында астрофизика талазы-биле доктор эртем чадазын камгалаан. Амгы үеде ол профессор, Огайо университединде физика болгаш астрономия башкылап турар.
5. АКШ-тан Мэрилин вос Савант, IQ-зу — 228. Чогаалчы болгаш журналист херээжен 1946 чылда төрүттүнген. Ооң угаанының деңнелин 10 харлыг турда шинчилээрге, коэффициентизи 228 болган. Сөөлүнде ону санаар методика өскерилгени-биле 1990 чылда күш чок кылдыр база санап турган. Мэрилин философияга шылгарап, «Parade» сеткүүлүнге «Мэрилинден айтырып ал» деп рубриканы удуртуп, нарын логиктиг бодалгалар бодап турган. Ооң өөнүң ээзи – база шылгараңгай угаанныг, кылымал чүректи чогаадып каан Роберт Джарвик.
6. Мурнуу Кореядан Ким Унг-Йонг, IQ-зу — 210. Ким Унг-Йонг 1963 чылда Төп Кореяга төрүттүнген. Ийи харлыында, уруглар чүгле төрээн дылын өөренип турда, беш дылга чугааланып билир турган. Чаа дылды эгезинден эгелеп өөренип алырынга чүгле бир ай херек турган. Ол беш харлыында-ла университет деңнелдиг математиктиг деңнелгелерни бодап эгелээн. Дөрт хардан чеди харга чедир Ким университетке физика лекцияларын дыңнап турган. Чеди харлыында ону Америка НАСА компаниязынче чалааш, стипендия-биле хандырып турган. Он беш харлыында Колорадо университединге физика эртеминиң доктору атты чедип алган. Төрээн чуртунга чанып келгеш, Ким база бир ажылдыг апарган– хамааты инфраструктура тудугларын сайзырадыры. Ол гидравлика дугайында 100 ажыг ажылдарны бижээш, парлаткан. Ким Унг-Йонг 2007 чылдан тура бо хүннерге чедир башкылап чоруур.
7. АКШ-тан Кристофер Майкл Ланган, IQ-зу — 195. Кристофер Ланган 1952 чылда Сан-Франциско хоорайга төрүттүнген. Ол алды айлыында чугаалап эгелээн, үш харлыында номчуп турар апарган. Школа соонда Кристофер колледжче дужаап алган-даа болза, чүгле боду чааскаан бот-тускайлаң өөренир болза, чедиишкиннерлиг болур деп бодалы-биле өөренмейн барган. Ланган чүгле чаңгыс ажыл-биле кызыгаарлаттынмаан — бүгү назынында ол өрт өжүрүкчүзү, фермер, ажылчын, камгалакчы бооп ажылдап чораан. Ооң угаан-медерел болгаш херек кырында бар байдалдар аразында харылзаа дамчыштыр Өртемчейни шинчилээр когнитивтиг-теоретиктиг модели ону чонга билдингир кылдыр алдаржыткан. Өске угаанныг кижилер-биле кады Кристофер Майкл Ланган база салым-чаяанныг кижилерни деткиир дээш Mega Foundation фондуну тургускан.
8. Хорватиядан Мислав Предавец, IQ-зу — 192. Мислав Предавец — математика башкызы, профессор. Ооң эң шыырак талазы – головоломкалар, тывызыктар тывары. Ол чүгле он секунда иштинде Рубиктиң кубигин чыыптар. Ооң салым-чаяаны эртежик билдинип келген: үш харлыында номчуп эгелээн, а дөрт харлыында Европаның шупту төп хоорайларын шээжилеп алган. Ооң кадайының чугаазы-биле алырга, хүн бүрүнүң амыдыралынга херек чүүлдерден Мислав түвексинер. Ындыг болганындан ооң телефонунче акшаны үргүлчү кадайы суп берип чоруур. Предавец амгы үеде – бичии садыг компаниязының ээзи, делегей чергелиг GenerIQ угаанныг кижилер ниитилелиниң үндезилекчизи болгаш президентизи база дээди өөредилге черинде математика башкызы.
9. ССРЭ, Россия, Хорватияның төлээзи Гарри Каспаров (даштыкы агент кылдыр санаттырган), IQ-зу — 190. Гарри Каспаров 1963 чылда Бакуга төрүттүнген. Ол он харлыында шыдыраа ойнап эгелээн, а 1980 чылда гроссмейстер апарган. 1985 чылда Каспаров алдарлыг совет шыдыраачы Анатолий Карповту удуп кааш, рекордту тургузуп, 22 харлыг делегейниң эң аныяк шыдыраа чемпиону болу берген. Ол адын 1993 чылга чедир салбайн, бадыткап келген. 1989 чылдан бээр гроссмейстер компьютерлерге удур хөй санныг партияларны ойнап, кылымал угаан-биле хайым кылдыр демисежип турган. Гарри Каспаров сес делегей чергелиг шыдыраа олимпиадазынга киржип, тиилээн. Алдарлыг гроссмейстер 2005 чылда дыштанылгаже үнгеш, политика болгаш чогаал ажылынче кире берген. Амгы үеде ол кижиниң эргелерин камгалаар Human Rights Foundation организацияның кежигүнү.
10. Нигериядан Филипп Емегвали,IQ-зу — 190. Африка диптиң инженер-программизи Филипп Эмегвали, чуртунга хамааты дайыны болуп турар үеде, 14 харлыында өг-бүлезин азыраар дээш, школаны каапкан. 17 харлыында ол Орегон университединиң стипендиады апарган. Эмегвали 1989 чылда нефть казып тывар черлерни шинчилээринге херек 65 муң процессорлуг суперкомпьютерни чогаадып кааны-биле алдаржаан. Ол херексел кара алдын казып тыварынга, нефть шыгжамырларын тургузарынга дузалыг болган. Филипп «Кара континентиде Билл Гейтс» деп шола аттыг. Эмегвали чогаадып каан компьютери дээш Гордон Беллдиң шаңналын алган.
Интернет четкизинден Идегел Монгуш белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5