Тываның Гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунга эртемниң болгаш ниитилелдиң амгы үеде чидиг айтырыгларын чугаалашкан. Аңаа институттуң эртем ажылдакчылары база республиканың журналистери киришкен.
Ужуражылга үезинде өг-бүледе күчүлел болгаш кем-херек үүлгедиишкини дээн ышкаш чугула социал айтырыгларны сайгарган.
2025 чылдың декабрьда, Тывада өг-бүлелерде амыдыралдың чаагай чоруун тодарадыр дээш, ТГШИ-ниң ажылдакчылары философия эртемнериниң кандидады Органа Натсактың удуртулгазы-биле социологтуг шинчилел ажылын чоруткан. Онлайн айтырыгларга Кызыл хоорайдан болгаш республиканың аңгы-аңгы кожууннарындан 905 кижи харыылаан. Эртемденнер ол болуушкуннарның чылдагааннарын болгаш салдарын сайгарып, боттарының түңнелдери-биле таныштырган.
“Өг-бүледе күчүлел дугайында социал шинчилелди чоруткан. Кижилерниң 80 ажыг хуузу күчүлел, шынап-ла, бар деп оваарымчалыг чугаалаан. Ол дээрге ооң дугайында үндүр чугаалаар хөңнү чок болуп турары-дыр. Ооң түңнелинде оларга сүмелер үндүрерин белеткеп турар бис. Төөгүчү кижи болганымда, тываларга ындыг чүүл кажан-даа турбаан деп чугаалап болур мен” — деп, Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң директору, төөгү эртемнериниң кандидады Вячеслав Март-оол чугаалаан.
Айтырыгларга харыылаан кижилерниң 16 хуузу өске өг-бүлеге күчүлелди көргенин, а 24 хуузу ачазы авазын эттээр таварылгалар турганын демдеглээн.
Оларның 62,8 хуузу психологтуг дуза алыры-биле бүзүрел телефонунче долгаарын билбес болган. 91,5 хуузу өг-бүле айтырыгларын шиитпирлээри-биле психологче дуза дилеп баар дуржулгазы чок. Чүгле 2 хуузу кады чурттап чоруур эжин эдертип алгаш, психологка арга-сүме айтырып барган болуп турар. Оон алгаш көөрге, республиканың чурттакчы чонунуң тускай мергежилдиг кижилерден дуза дилээр культуразы ам-даа сайзыраваан. Бир эвес өг-бүледе эр болгаш херээжен кижиниң азы ада-ие улустуң ажы-төлү-биле билишпейн баар берге таварылгалар тургустунуп келирге, психологтуң дузазын ап, арга-сүме алыры анаа чүүл дээрзин медереп билири чугула. Ол чугаа өг-бүлениң кежигүннериниң болгаш психологтуң аразындан кайнаар-даа таравас, өг-бүлеге айыыл тургуспас, а харын-даа өг-бүледе берге байдалды, кандыг чылдагаан-биле билишпейн барганын тодарадып, ону психологтуң аргалары-биле шиитпирлеп алыр аргалыг болур.
Айтырыг-харыы киржикчилериниң 62,8 хуузу чурттап турар черинде психологтуг дуза алыр арга чок деп харыылаан. Ырактан арга-сүмезин кадып турар тускай эртемниг специалистер бар дээрзин сагындырары чугула. 8,3 хуузу боттарының төрелдериниң азы таныыр улузунуң аразында күчүлелдиң барын билир, а 7,4 хуузу кожаларындан алгы-кышкының дыңнаанын демдеглээннер. Өг-бүле күчүлелин көрүп, дыңнап каан таварылгаларда боттарынга айыыл чок кылдыр кандыг аргалар ажыглаарын, чүнү канчаарын билип алыры чугула.
Оларның 38,7 хуузу өг-бүлезинге күчүлелге таварышкан-даа болза, канчаар болуп турганын чажырар болган. 29,6 хуузунга ол дугайында чугаалаары берге болган. 18,1 хуузу мага-ботка бичии кемдээшкин, а 1,3 хуузу аар кемдээшкин алганын демдеглээн. Моон алгаш көөрге, өг-бүлезинге күчүлээшкин эрткен улус ол дугайында чугаалаксавас. Күчүлелге таварышкан улустуң 81,8 хуузу полицияже барбаан. 41,4 хуузу кады чурттап олурар эжинге эттеткен чылдагаанын кымга-даа чугаалавас болза эки деп санап турар. 26 хуузу ол айтырыгга харыылаары берге-дир деп демдеглээн. 15,4 хуузунга өөнүң ээзи-биле боттары шиитпирлеп шыдаар бис дээн. 2,4 хуузу өөнүң ээзиниң кыжаныышкынындан, 5,4 хуузу корткаш, полиция барбас болуп турар.
Айтырыг-харыыга киришкен кижилерниң 48,6 хуузу өг-бүлеге чөрүлдээлер черле турар деп демдеглээн. Ол колдуунда амыдырал болгаш саң-хөө талазы-биле айтырыглар болур. 56,6 хуузу чөрүлдээ тургустунуп келирге, ажыы-биле сайгаржып чугаалашкаш, боттары шиитпирлеп алыр. 11,1 хуузу бот-боттарының аразында ажык чугаалажып, нарын айтырыгларны кады шиитпирлеп шыдавас. Шак ындыг байдалдарда канчаар берге айтырыгларны шиитпирлеп, аразында шын чугаалажып өөренири чугула.
Ужуражылга үезинде арагалаашкынның чидиг айтырыын база оюп эртпээн. Чоннуң кадыкшылындан эгелээш, кем-херек үүлгедиишкиннериниң болгаш өг-бүлениң чаагай чоруунуң деңнелинге чедир, ниитилелдиң янзы-бүрү талаларынга араганың салдарын сайгарган. Тускай шериг операциязының киржикчилериниң социал адаптациязынче онза кичээнгейни угландырып, эртемденнер болгаш журналистер шериг албанныгларның хамааты амыдыралче эглип келгениниң соонда, таваржып турар бергедээшкиннерин болгаш оларга херек деткимчениң хемчеглерин чугаалашкан.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22