Шүлүкчү, очулдурукчу, филология эртемнериниң кандидады, Тываның күрүне университединиң филология факультединге башкылап чораан Галина Принцеваның тыва литературага чечен чогаал очулгазының хөгжүүрүнге киирген улуг үлүүн бедии-биле үнелеп турар бис.
Солун-сеткүүлдерге Принцева деп чараш ат-сыптыг авторнуң шүлүктери көстүп кээрге-ле, ооң адын-даа, шүлүктерин-даа номчукчулар дораан-на сонуургай бергеннер. Шүлүктерни Галина Принцева 16 харлыында-ла бижип эгелей берген. Ооң шүлүктериниң утказы философчу хөөнү болгаш чечен-мерген сөс-домаа-биле онзагай болган. “Ынакшылдың тураскаалы” (“Память любви”) деп номунга киирген шүлүктеринде олар бир янзы кылдыр илереттинген.
Тыва дылдан орус дылче уран-чечен очулганы хөгжүдеринге Галина Ивановнаның чогаадыкчы үлүүнүң ужур-дузазы улуг. Тыва чогаалчыларның шүлүктериниң орус дылче очулгазынга Галина Принцева тыва поэзияның национал аян-хөөнүн дамчыдып шыдаан деп критиктер санап турар. Виктор Саган-оолдуң, Моңгуш Өлчей-оолдуң, Черлик-оол Кууларның, Зоя Намзырайның, Зоя Амыр-Доңгактың дээш өске-даа чогаалчыларның шүлүктерин очулдургаш, орус дылдыг номчукчуларга тыва поэзияны Галина Принцева улам ханызы-биле таныштырган.
Галина Ивановнаның шүлүкчү болгаш очулдурукчу салым-чаяаны ооң ажы-төлүнүң чогаадыкчы чоруунче дамчаан. Уруу Инна Принцева шүлүкчү, очулдурукчу, тыва чогаалдарны орус дылче, орус чогаалдарның тыва дылче очулгазын организастап, ном парлап үндүрер ажыл-херекте чедиишкинниг ажылдап турар. Оглу Игорь Принцев тыва литературада билдингир очулдурукчу. Ооң очулгазынга Ч.Куулар, М.Ховалыг, Н.Куулар, Ш.Суван дээш амгы үениң өске-даа тыва чогаалчыларның чогаалдары орус дылга чырыкче үнген.
Галина Ивановна Принцева 1948 чылдың июнь 19-та Кызыл хоорайга төрүттүнген, бүгү чуртталгазын, эртем-билиин, чогаадыкчы салым-чаяанын төрээн Тывазынга бараалгаткан. Ооң чогааткан шүлүктери, очулдурган чогаалдары – тыва литератураның эртинелери.
ЫНАКШЫЛДЫҢ ТУРАСКААЛЫ
Чизирт кыннып, хенертен-не дош батты,
шиилээн хат дээвиирде тояап улчаан.
Март айның будуктары дүннү өттүр
мага хандыр соңга соктап тура хонган.
Хайныышкынныг часкы хоорай
хайым ишке шымны берген.
Эрик черден
баштак-хөг чок
парус хеме херлип, көстүп,
эштип үнген.
Шак ол чазын, бодаарымга,
бажыңнар-ла доштар ышкаш,
турлуп, сөктүп,
саарыг суг, дээр аразынга
салдап көжүп чоргулаанзыг.
Чүс-чүс мерген угаанныглар угаап четпээн,
чүгле келген чорумалдар угаап көрген!
Часкы хемнер эриин ашкаш,
чаш адыг оолдарын алгаш барган.
Хүн, суг, доштуң дээскиндирии –
чүлдү-чүрек киискиишкини.
Сагыш-бодал күзелдерге чөрүштүр-ле
шаа эвес, өске өйде май ай келир.
Чодураалар чечектери
Чогум ногаан часты чарлаар.
Ыржым өттүр чаашкын суг
ырлыг, сергек ужуп эртер.
Чайгылдырбаан,
камнап алган
чаашкын суу магалыг-дыр.
Делегейде кижилер-даа,
деңгер-дээрде сылдыс-шолбан,
эштип салдаан корабль-даа
эглип келбес делегейже чоруп ор бис.
* * *
Шаанак чечектелди.
Шаанак.
Дүне, хүндүс үргүлчүнүң...
Ягаан өңнүг чечективе,
ягаан өңнүг өзүмдүве,
өөскүдүлге чаражынче,
өртемчейниң эжиктери
өттүр уткуй ажыттынды.
Карак таалаар чараш өзүм –
кайгамчык ол өрттениишкин!
Камгалал чок, өлүмү чок
чараш чечек – бурунгунуң
аарышкызы.
Делегей-даа качыгдап тур,
сырын-хат-даа дарызыг-дыр.
Чаагай чыттыг,
чалгаан ягаан далай бооп
шаанак чечектелди.
Шаанак.
* * *
Тарыыр өй бар – ажаар
өй бар.
Өзер өй бар – өлүр өй бар.
Үе дээрге аргыттынган
четкилер-дир,
Үе дээрге четки чежер
эптиг өй-дүр.
Чүгле харын чаңгыс сеңээ
Чүрээм берип ынакшыыр өй
Мээң күзүм талыгырже
Менден ырап бар-ла чыдар...
(Сайлыкмаа Комбунуң очулгазы).
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...