Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл чурттуг мен. Алыс аймак-төрел чонумнуң төрээн чери – Алаш бажы Шогжан-Тайга.
Ачам Дамдын-оол Сандык оглу Хертек Ооначы чурттуг. Кара-Хөлдүң ус-шеверлериниң, тудуг талазы-биле суурнуң үндезилекчилериниң база баштайгы чолаачыларының бирээзи. Мен ачамның бодунуң тудуп кааны бажыңынга чаяаттынып келгенимге канчаар-даа аажок чоргаарланып, мөгеер мен. Бажың бичии-даа бол, өске бажыңнарга көөрге, шевергин көстүр, кастактарында аъттар сиилбип каан.
Авам Матпаа Чыргал уруу Хертек. Өскен-төрээн чурту Алаш бажы, Шогжан баарында Сарыг-Дыт. Ол тускай эртем-билиг чок-даа болза, эрес-кежээ, шудургузу-биле кара ажылдарга ажылдап чорааш, ажы-төлүн бут кырынга тургузуп каан. Ававыс школага аштакчылап, интернатка нянялап, столоваяга поварлап ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
Хертек сумузунуң чагырыкчызы, ТАР тургустунганда, Тываның Моолга бирги элчини база ТАР-ның бирги саң-хөө сайыды Хертек Ананды Мандыкпай оглу – авамның улуг өгбези. Улуг өгбевистиң ук-төөгүзүн репрессия ис чок кылдыр чидир шаап шыдаваан. Кара-Хөлдүң улуг назылыгларының бирээзи (долу ат сывын билбес мен, чоннуң адаары ындыг) Узун-Сотпа өгбе “Ананды чагырыкчының төрели Алаш бажында чурттап орар Матпаа” дээн. Матпаа дээрге мээң авам-дыр ийин.
Чоннуң чугаалажыры, Ананды өгбевистиң чылгызын Алаш бажындан бадырарга, башкылыы Сукпакта, а төнчүзү Алдыы-Арыг-Хем аксында турар. Улуг өгбем малы ол хире хөй чораан.
Авамның ачазы Хертек Чыргал Баштай оглу. Шагда кырган-ачам бөргүнде чиңзелиг бошка эргелиг чораан кижи-дир, шола ады Кадыг-Бошка. Мал-маганы база арбын, өшкүлери хөй. Чер чорааш кээрге, кадарчылары ажыл-хожул кылбаан боорга, кымчыланы бээр кижи дээр. Ынчангаш Кадыг-Бошка деп ону улус адаар чылдагааны ол хире. Кырган-ачам “Кара-Партия” деп шола аттыг чораан. Бо шолага чедингени база бир тускай төөгү болза хөңнү.
Авамның ээлеп органы Дөргүн-Аксы деп черге кыштаан кырган-ачамның акызы Калбак-Хаай кырган-ачам кылдырткан. Улуг өгбемниң шын адын билбес мен. Калбак-Хаай кырган-ачам бөргүнде чиңзелиг чораан өгбе деп чугаа база бар. Бо чугааны Даштыг-Хөлдүң улуг чурттакчызы Хертек Александр Дам-Сурун оглундан шагда-ла дыңнаан мен.
Улуг өгбемни Алаш бажының чону кончуг хүндүлээр, аалынче үй-балай кижи кирбес дээрзин ооң аалынга ойнап өскен мээң улуг акым Хертек Борис Дамдын-оол оглу сактып чугаалаар. Акым база Алаш бажының Дестиг-Шөлде чайлаавыска төрүттүнген кижи. Ам ол Алаш бажының арткан улуг чурттакчыларының бирээзи. Улуг өгбем Калбак-Хаай кырган-ачам акымга аажок кижи дээр, дуңмазынга ындыг-даа ыйнаан. Калбак-Хаай кырган-ачавыстың аңмаарының иштинче кире бээрге, чүү-даа бар дээр: боолар, ок-чепсек, өлүк, кеш... Ооң аразынга ойнап чыдар мен деп улуг акым хөөрээр.
Авамның ээлеп турганы Дөргүн-Аксында кыштаг үр үеде септеттинмээн болгаш, чадыры-даа, кажаазы-даа ирип, буступ кал часкан. Кыштагны мен септеп-селип, ооргаларны солуп кагдым. Ол кыштаг ам чок, үрелген. Авамга чаа кыштаг кылып берген мен. Алаш бажында ийи улуг кыштаглыг бис. Өгбелерниң чурттап чораан черин үе-шагның аайы-биле хуужудуп каан мен. Авамның малы ол кыштагга канчаар-даа аажок көвүдеп өскен. 1980-1990 чылдарда авамга аскыр өөр чылгы турган. Чон мындыг чараш хаадамнаар малдар көрбээн бис деп чугаалажыр. Ол хире хаадам малдар хирезинде шупту чүък чүдүрер, көжер-дүжеринге ажыглаар малдар. Төөгүден алгаш көөрге, чылгы малы черле хөй аймак.
Күжүгет Шойгу Серээ оглунуң номунда бижип турары чарыштарга "Дүктүг-Ойнуң аъды эртип ту-у-ур!" деп сөстери база бистиң улуг өгбевис кырган-ачавыстың дугайында. Кырган-ачамның улуг угбазының өөнүң ээзи честези-дир. Дүктүг-Ой өгбевисти дыка оюн-баштак кижи дээр. Ананды чагырыкчының өөнге меңней аарак азырыптарга, Ананды сырбаш кынны бергеш, күдээзи боорга, ыыттавайн барган деп база чугаа бар.
Төрелдерим аразындан Иргит Дадар-оол Дүктүг-Ой оглу (Хос-Хаай) даайым биле Хомушку Багай-оол честемниң мал-маганы база канчаар-даа аажок өскен. Ажы-төлү ам-даа малдап чорлар. Дүктүг-Ой өгбевистиң ажы-төлү аажок угун салгаан.
Авамның төрээн иези Хертек Маакай Дондуп уруу аныяанда аарааш, чок болган. Кырган-авамның ачазы Дондуп бай-шыырак база хөй чылгылыг чораан дээрзин Алаш бажының улуг назылыглары хүндүлеп чугаалажыр чораан.
Ананды чагырыкчыны Дондуп деп кижи айтып, хай деп чораан, ол кижи Алтайже чурттап чоруй барган деп Күжүгет Шойгу Серээ оглунуң номунда бижээнин Даштыг-Хөлдүң улуг чурттакчылары сайгарып орган бис. Хар-назы аайы-биле мээң улуг өгбем Дондуп дүгжүп турар боорга, ындыг бооп болур-дур деп түңнээн бис.
Ынчангаш Кадыг-Бошка аймактарынга саналым, бодалым-дыр. Хертек сумузун чагырып чораан улуг өгбеңер Хертек Ананды Мандыкпай оглунуң чалбарып чораан чери Бай-Тайганың ындыы талазында Оруктуг өзен бажында улуг оваа бар. Үй-балай чер дагып чорбайн, ол чер чоогунга, чер-чуртувусту алгап йөрээп, дагып чоруур болзувусса, ам-даа сүлдевис бедип, ажыл- херээвис чогуп чоруур боор ужурлуг.
Мен мактанмаан-даа, ёзуургаваан-даа, байыыргаваан-даа мен. Оглум хөөкүй чораан болза, өгбелерин дөзеп салгап, ийи кызын эдертип алгаш, чер-чуртунга чалбарып, дагып чурттаай эртик дээн бодалдарымны чонум-биле үлежикседим....
/ Борбак-оол ХЕРТЕК.
Бай-Тайга кожуун.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16