Ада-өгбелерим чурттап чораан чери – Барыын Саян даглары ол. Улуг-Хем даг сыннарын чара шаап баткан кашпалдарның оң талакы эриктеринде — Хереме, Доозуннуг, Алдыы-Үүр, Үстүү-Үүр, Хадыңныг дээш-ле баар. Чүве тооксавас, ада-ием кезээде-ле мээң чанымга чоруурлар болгай деп аныяк-чалыы үелеримде күжүрлеримден билип ап чорбааным-биле, “угаан кирген” ортун назылай бергеш, улуг башкы Сат Шаңгыр-ооловна Толунчап угбамдан айтырып ап четтиккеним — улуг аас-кежиим.
Ачамның авазы Сат уктуг, Кашпалдың үндезин аймаандан. Олар Улуг-Хем унундан Хемчик аксы кудулдур үе-шагдан бээр чурттап чораан төрел аймак, а Доңгак аймактың Кашпал чуртунга тывылганының төөгүзүн база кедергей төөгүчү, “Мемориал” ниитилелиниң тургузукчуларының бирээзи болур Оолчукай (Оолчугаш) Кара-оол оглу Түлүш хүндүлүг өгбеден дыңнап, билип алганым мындыг.
Бажы бедик Бай-Тайганың Көп-Сөөк девискээриниң сарыг-доңгактар уктуг аныяк эр кыс дуңмазы-биле 1840-1850 чылдар үезинде Кашпал чуртунга амыдырап келгеш, ол черниң база үндезин чурттакчылары болур Түлүштерге күдээ болган, а кыс дуңмазы Саттарга келин болган. “Кашпалдар”, “Кашпал улузу” деп адаттына берген ачамның төрел аймаандан улузум амгы үеде Чаа-Хөл база Ус-Аксы азы болза Верхне-Усинское, Нижне-Усинское деп суурларда чурттап чорлар. Ол ам Красноярск крайга хамааржып турарын тыва чон билир. Амгы салгалы бисте ам ада-өгбевистиң 8-ки чадазының төлдери төрүттүнүп келген.
Кашпалдың чурт-девискээр аттарын ында тайга хемнериниң аттары-биле адаан — Хереме, Үрбүн, Чиңге, Ээлчеглиг, Шывылыг дээш баар; овур-хевирин дириг амытаннарга дүрзү- леп — Хайыракан даа, Өшкүлүг-Тей, Сыынныг-Тайга дээш өске-даа; даштарның өңүнүң аайы-биле — Кызыл-Мозага, Кызыл-Тайга; үнүштер аттары-биле холбашкан — Сөөскенниг-Ой, Чодураалыг-Алаак, Тооруктуг-Тайга, Шивилиг-Ишти; төөгү, археология-биле холбашкан аттар — Куйлуг-Даг, Чуңма-Халыыр, Шивээлиг-Даг дээш оон-даа өске.
Үстүнде адааным башкы угбамның сактып бижээн чүүлүнден хайыралыг кашпалдарымның көшкүн амыдыралының чамдык-кезиин бараалгадыйн.
КӨШТЕ ТӨРЕЛ АЙМАК
Кыш ажып, час дүшкелекте, мээстер карарып эгелээрге, Чаа-Хөлче көжүп чоруптар бис. Эң-не сагыыр чүве — Улуг-Хемниң кылын дожу эрип батпаанда, ону үезинде кежип алыры. Көжерде эң кол мал — шарылар. Чааш, өөренген шарыларга бичии уруглар олурар кылдыр чүъктү таарыштыр быжыглап ажыглаары — көшкүн чоннуң уран мергежили. Ол чүъктүң кырынга олуруп алгаш, ойнап-даа, удуп-даа, чемненип-даа чоруур сен, амыр-ла, артында-ла туттунуп чоруур баглары база бар де!
Чаа-Хөл аксынга келгеш, кедээр Боъш-Дагның мурнуу талазынга чазаар турдувус. Көшкенивис чылдагааны — тараа тарып алыр база мал-маганны часкы доңаттардан камгалаары. Ынчан Чаа-Хөл биле Үрбүн чону тарааны Чал-Орукка тарып турду. Ол орукка шимчээшкин черле үзүлбес: чөөн биле барыын кожууннарны харылзаштырып турар чаңгыс орук ол. Чал-Оруктуң Чаа-Хөл хемче талазында улуг шөлдү суг-биле хандырар буганы казып кылган. Ол суггарылга бугазын бүгү чон демнии-биле кылган. Оон араттар бедик дүжүттү ап турдулар. Эң-не колдады тарыыр тараазы — чиңге-тараа, чаа-хөлчүлерниң ынак чеми. Чиңге-тарааның кандыг-даа хевирлери бар: хоор, каразымаар болгаш оон-даа өске өңнерлиг. Арбай, кызыл-тас, суланы база тарыыр.
Тарааны ачам, Дамыжап акым, Базыр честем суглар (композитор Солаан Базыр-оолдуң ачазы) хөйнү тарып турган. Херемеде, Кашпалда чурттап артып калган төрелдеривиске тарааны өстүрүп бээр, а олар келгеш ажаажып алыр турду. Кашпал, Үрбүн ол ынчаар хем унунга тараа тарыырга, час орай дүжер, күс эрте дүжер болгаш тараа бышпас. Чазын Чаа-Хөл хемниң унунга чазааш, чайлаглаарынга белеткенип эгелээр бис. Чииктенип, часкы, кышкы хептерни, артыкшылдыг аъш-чемни улуг аптарага суп шоочалааш, кыштагга аппарып шыгжаар – чай дургузунда аңаа кым-даа дегбес. Кыштагда бажыңның соңга шилдери, хаалга эжии анаа турар. Ынчан “оорланыр” деп чүвени кижи дыңнап чорбаан чүве. Өске кижиниң эт-севинге дээп болбазын тыва кижиниң эки билири — оларның чараш чаңчылы.
Көжер хүнде даң бажында тургаш, аъш-чемни хайындырып, шайының үстүн Үстүү дээрлерже чажып чалбарыыр. Бызаалыг инектерни ол хүн сагбас, ыдып бериптер. Баштай инек, чылгы сүрген акыларым, ооң соонда хой, өшкү сүргеннери үнүптер. Эң сөөлүнде чүъктүг шарыларны улуг улус ыяап чедип алыр, чааштарын бот-боттарынга баглап алыр.
Чаа-Хөл хемни кешкеш, дораан Сүме-Даа ужунга доктаар: ында Бурган сиилбип каан, ооң чанынга шимчээшкинин доктаадып, ыяап-ла тейлеп, чалбарып, ак чемин чашкылаар. Мурнувуста дыка делгем, алдыы ужу ыракта көстүп чыдар Карабей, ол оът-сиген-биле бүргеттинген, дыка дески шөл. Карабейниң адаа талазында чурттап чоруур төреливис Маскыр-оолдарның аалынга барып, мал-маганывысты дыштандырар бис. Олар-биле сол-менди солчуп, аъштанып-чемненип алгаш, оруувусту уламчылааш, Сарголдуң артын ашкаш, ооң ишти-биле бадып, Улуг-Хем эриинче киргеш, Бүъкке чеде бээр бис. Бүък — Улуг-Хемниң солагай талазында бичии делгем шөлдүг чазаг. Хой, өшкү, инек малывысты дагже үндүрүп, хем кыдыының бичии делгем черлеринге оъткарар турдувус.
Алды айның бирги чартыында Улуг-Хемни кежип, чайлагларже шимчептеринге белен бис. Ол үеде сугга чоруур моторлуг хеме хамаанчок анаа хеме безин ховар. Бистиң чазаавыстың чаны-биле эртер чаңгыс кежер хеме бар, Карабей адаанда бир хеме бар. Үш өг-бүлениң хер-херекселин, аалдың ажы-төлүн, аъш-чемин мурнай кежиргеш, оларны хемден ырак эвесте олуртур, оон аъш-чем кылыр кижилерни, ооң соонда мал-маганны уткуп хүлээп алгаш, улаштыр кадарып чоруптар улусту кежирер — шупту чүве тускай чурумнуг. Эң-не берге ажыл — хой, өшкүнү хүлүп, хемеге быжыглап шарыыр хөй чеп херек, оларны кежирерде, хөй күш база улус херек. Хемелерниң чайлыын, чай чогун улус-биле дугуржур. Көш үезинде Чиңге иштинге, Шөгүрге, Шывылыгга, Үрбүнге хөй чон чурттап чораан, ынчангаш чаңгыс хеме ол-бо талазынга чыдар. Өске чарыктан дилег кылырда, дыңналдыр алгырар азы болза демир-дести көңгүреди каккаш туруптар. Ол хемени ол-бо чарыкта манап турар улуска чедирип бээр дидим кижи — Комбуй-оол акым, сугга дыка өөренген, эштиринге шуут мергежээн. Акым аът-биле база дүжүп кеже бээри бар: сугнуң агымының үстүү талазындан аътты чедип кииргеш, челинден быжыг туттунуп алыр кижи — ынчаар шыырак сугжу аъттарны ажыглаары тус черниң оолдарының чаңчыл болган ажылы.
Дараазында ол чылын төрүттүнген бызаа, кулунчактарны хүлүп, баглап кежирер. Ооң соонда аъттарны, белерни хемче эштип кежер кылдыр чыгап сүрер, чамдыктары дедирленип шаг болур, ынчап тургаш, өөренген баштыңчы аъттарның соондан эштип кириптер. Ам инектерниң, шарыларның, молдургаларның эштип кежер ээлчээ: улугларын мурнаткаш, аныяктарын соондан улаштыр сугже албадаар. Ол аразында хемелиг акыларым оларны хемниң ортузунга чедир, дедир эгбезиннер дээш-ле боор, албан үдээрлер. Инектиң эштири дээрге, аъттан дүрген, чүгле баштары караңнаар! Инектеривис ол-бо көжүп, хем кежип турарга, өөренген хевирлиг, чаңгыс-даа чидириг турбас — Улуг-Хемни эскет чок кеже бээрлер. Ам хой, өшкүвүстүң ээлчээ келген. Бо удаада баштай анайлар, хураганнарны кежирер. Чаш малдарны мурнадып суг кежиреринде база-ла утка бар. Анайларны туткаш, бектээш, хеме иштинче салыптарга, өшкүлер оларының соондан «Чүү болду бо?» дигензиг, хунаар чыгыы алгыржырлар болгай. Маңаа кол чүве — шын, быжыг шарып баглаарында, чеп, багның шынары база кол. Мындыг ажылга мергежээн улуска Базыр-оол честем, Дамыжап акым, Сотпа, Комбуй-оол база Чанчыы олар хамааржыр. Кажан шупту малды, эт-септи көжүрүп, өглерни тип алганда, малдарны база дыштандырар болгай.
Ол барган черивис кайгамчык онзагай — Улуг-Хемниң кыдыгларын дургаар баткан мозага даштарлыг болганындан Мозага деп аттыг. Оон куду бадарга, Чиңге-Аксы, ооң үстүнде мрамордан бүткен бедиктер бар. Ында эрте-бурунгунуң бижиктери, чуруктары таңмалаттынган.
Шору дыштанып алгаш, мал-маганның соондан Чиңге иштин өрү үнүптер бис. Чиңге хемниң суу элбек, аъттыг кижи чортуп кежер. Маңаа Чанчыы акым суг чайлаглаар турган. Чанчыы акымның аалындан үнгеш, улаштыр чедер черивис — Тал-Бажы. Ында аалдар арбын, Базыр-оол честемниң ада-иезиниң чайлаа бар. Мында Чиңге хемниң уну шору калбара берген, янзы-бүрү оът-сиген, чечектерни ырактан көөрге, кайгамчык чараш, каас хевис-ле! Честем суг маңаа чүъгүн дүжүрүп, малын үзе хай деп алгаш, артып калыр улус. Бис улаштыр-ла шимчеп, ырак эвесте Хая-Баары деп чуртка доктаар бис. Ол чер үш орук белдиринде: соңгу талазында артты ашкаш, Үрбүн хемниң иштинче баар улуг орук. Мурнуу талазында арт таварыштыр Шөгүр ишти кирер орук. Үш дугаары — келген оруувус ол, хем иштинче кирер. Хой, өшкүвүс терең оъттуг черге таваары аажок оъттап чоруурлар. Даглар бажында пөштер сайланган тооруктарның аартааны-биле чавызай бергилээн турарлар. Арт кырында бедий берген деспек дески черге честек-кат кайгамчык үнген болур — каттары кедергей улуг, чаагай, өшкүлер ону аажок чиир. Ол өшкүлерни өттүнүп чыдып алгаш, каттарны аксывыс-биле ап чип чыдар-даа болгай бис... Чиңге-Бажы ай, бес-биле дыка бай, шириктерни хүүрек-биле долгандыр бичии баскаш, көдүрүптерге, бестер агара берген чыдар.
Үрбүн хемге сөөлгү катап 1967 чылда чораан бис, хемниң балыы, кадыргызы хөй, суг кырынче чемнеп, шурап турарлар. Чоок-кавыда, Шөгүр иштинде, үргүлчү ол черде чурттап чоруур ачамның акызы Хөкүлдек (шолазы-ла боор) кырган-ачам сугга бо-ла баар бис. Олар ажы-төлү-биле кады чурттап, ол черниң бойдузунуң кезии апарган дизе, черле частырыг болбас. Чаңгыс хемчигеш иштинде оларның кыштаа, чазаа, чайлаа, күзээ ында. Чурттаарынга таарымчалыг кылдыр туткан бажыңнарлыг, чадыр кажааларлыг. Ол кырган-ачавыстың энези онзагай кижи, өгнүң, аал-коданның арыг-силии ооң холунда. Улус-биле чугаа тудуп билири аажок, чүдүлгезин шуут кагбаан. Өөнүң дөр талазында аптаралар кырында чаңгыс эвес бурганнарны делгеп салган, оларның баарында бичии дагылдар салдынган, ында тараа, суг-даа бар. Бисти ынаар чоокшулатпас, чугаазы-биле будалдырып кааптар кижи. Ачамдан, Анай-Хаак чаавамдан айтырарымга, кайы хамаанчок чүве айтырып чорбас чоор деп каарлар...
/ Лидия ДОҢГАК дыңнап бижээн.
Чуруктарны өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...