Барыын Саянның мурнуу чүгүнде Бай-Тайганың Кара-Хөлдү чон "Генералдар чурту" дээр. Шаанда Алашка үш суму турган: Даштыг-Хөл, Кара-Хөл, Кызыл-Тайга. Шаг-төөгүден тура маңаа аңныыр, мал ажыл-агыйлыг хертектер, күжүгеттер, иргиттер чурттап келгеннер.
Кара-Хөл – алдарлыг кижилерниң чурту. Хамыктың мурнунда маңаа 1921-1929 чылдарда ТАР-ның саң-хөө сайыды, ТАР-ның Моолда Онза болгаш бүрүн эргелиг элчини чораан Мандыпай Хертекти, Көк-Хелиң оглу Ананды чагырыкчыны, АРШ-тың комиссар-командири Серен Арапа оглу Күжүгетти, «Сарыг-Серени» адаар апаар.
Кара-Хөлден Ада-чурттуң Улуг дайынынга шупту 10 эки турачы киришкен. Оларга: Майын-Тараа Сайын-Херелович Иргит. Ол Украинага эрес-дидим, маадырлыг тулчуп тургаш, амы-тынындан чарылган. Хертек Сайын-оолович Адыгбай. Ада-чурттуң дайынының соонда ол Бай-Тайганың «Молотов» колхозун даргалаан.
Тываның партия, чазак ажылдакчыларындан Күжүгет Серээевич Шойгу. Ол амыдыралының сөөлгү чылдарында Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң оралакчы даргазынга ажылдап турган. Ооң оглу Россияның Маадыры, армия генералы Сергей Күжүгетович Шойгуну база кара-хөлчүлер чаңгыс чер чурттуувус дээрлер.
Кара-Хөлдүң бир сураглыг оглу, ССРЭ-ниң Иштики херектер яамызының алдарлыг ажылдакчызы, милицияның генерал-майору Владимир Бораевич Кара-Сал Тыва АССР-ниң прокурорунга, Тыва Республиканың ИХЯ-ның сайыдынга ажылдап турган. 1993 чылда ол АКШ-тың Президентизи Билл Клинтон-биле ужурашкан болгаш Американың Калифорния штадының «Хүндүлүг аалчызы» деп ат алган.
Комсомол обкомунуң бирги секретары чораан Геннадий Санчы-Мидипович Иргит. Ол ышкаш Тыва АССР-ниң харылзаа сайыды Александр Калзанович Иргит.
Ук дөзү Даштыг-Хөлден Тыва Республиканың юстиция сайыды, юридиктиг эртемнерниң кандидады, юстицияның генерал-майору Сергей Степанович Күжүгет, Кара-Хөлден Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика сайыды чораан Саида Хертековна Сеңгини база маңаа адап болур.
Партия, совет ажылдакчылары: Успун Успунович Иргит, Доржу Боран-оолович Хертек. 1950 чылдарда ол Барыын-Хемчик кожууннуң «Тиилекчи» колхозтуң даргазы турган. Ооң оглу Александр Доржу хостуг хүрешке делегей чемпиону, ССРЭ-ниң алдарлыг спорт мастери.
Улус ажыл-агыйының хоочуну, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы Серекей Сонамович Хертек, Тываның ат-сураглыг кезер эмчизи Сайын Сергеевич Клим база Кара-Хөл оолдары.
Дараазында Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның баштайгы геология эртемдени, геология минералогия эртемнериниң кандидады, Калин-оол Серээевич Күжүгет. Ол Тыва Республиканың бойдус курлавырларының болгаш бойдус камгалалының сайыды чораан.
Техниктиг эртемнерниң кандидады Тавак-оол Хертекович Самдаңчап Тывага даг үлетпүрүн хөгжүдеринге улуг үлүг-хуузун киирген.
Тыва АССР-ниң культура сайыдының оралакчызы турган Каң-оол Күрүевич Соян, Тываның цирк уран чүүлүн делегейге алдаржыткан РСФСР-ниң алдарлыг артизи Күжүгет Балганович Хензиг-оол, Россия Федерациязының алдарлыг артистери Люндуп Иргитович Солун-оол, Хертек Өлбезекович Ширин-оол, чогаалчы Артур Ойнаар-оолович Хертек, шүлүкчүлер Виктор Биче-оолович Саган-оол, Сергей Дуганович Хертек, адактың соонда даай-авам Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Үрүле Шыыраповна Кандан база Кара-Хөл чурттуглар.
Тываның өске-даа черлеринде ат-алдарлыг кижилер хөй. Ынчалза-даа кыдат уктуг мээң ием чурту Кара-Хөл ышкаш шылгараңгай кижилер үнген чер Тывада ховар боор.
/ Шулуу КАРА-САЛ, иштики херектерниң хоочуну.
Елена КАРА-САЛДЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...