Спорт дээрге кадык амыдырал, узун назын, чарт угаан дээрзи билдингир. Кадык амыдырал болгаш спорт дугайында сагындырып тура, спортчу залдар айтырыын көдүрери чугула деп бодаар мен. Кайы-даа өөредилге черинде спорттуң янзы-бүрү хевирлеринде секциялар бар. Чаа өөредилге чылы эгелээрге, спортчу оюннарның аңгы-аңгы хевирлеринге чыынды командаларны башкылары хевирлеп эгелей бээр. Чыынды командаже кире берген шыырак ойнаар оолдар-уруглардан аңгыда, чаа-ла ойнап өөренип чоруур элээдилерге база секциялар өөредилге черлеринде бар. Бо удаада спорттуң бир хевири — хол бөмбүүнге хамаарыштыр көрүп көрээлиңер.
Кызыл хоорайның 18 дугаар школазының күш-культура башкызы Виомира Моңгуштуң чугаалааны-биле алырга, спорттуң кайы-даа хевириниң секциязынга ойнаар дээш келген оолдар, уругларны хар-назы аайы-биле үскеш, ийи аңгы хүннерде секцияларны эрттирип турар.
«Ниитизи-биле бо хүннерде хол бөмбүүнде 60 ажыг оолдар, уруглар хаара туттунган. Ол хире хөй кижини чаңгыс хүнде, чаңгыс шакта секцияладыры болдунмас. Ынчангаш аңгы-аңгы хүннерде секцияларны организастап турар бис. Өөреникчилер хол бөмбүү ойнаксааш, секциялап эгелээр. Секцияның программазынче чүгле бөмбүк-биле ойнаары кирбейн турар. Уругларны күш-шыдал киирип алыр дээш, янзы-бүрү сула шимчээшкиннер кылдырып, маңнадып эгелээрге, кааптарлары база бар. Ынчалза-даа черле ойнаар күзелдиг, спортка ынак улус шүүрелип артып каар. Чамдык уруглар аңгы-аңгы секциялар, бөлгүмнерже барып тургаш, боттарының күзелин тып, турумчуп чоруй баар» – деп, Виомира Моңгуш чугаалады.
Ажыы-биле чугаалаар болза, школачыларның болгаш студентилерниң ойнаар спорт залдары бар, а улуг улуска халас чыглып ойнаар спорт залдары чок. Ооң бадыткалы болза Кызыл хоорайда чамдык албан черлериниң ажылдакчылары кайы-бир школаның азы ниити өөредилге чериниң спорт залын хөлезилеп алгаш, коллективи-биле неделяның ийи хүнүнде ойнап, шимченип ап турар. Оларның бирээзи хол бөмбүүнүң хоочун ойнакчызы Юнона Чоодунуң чугаалааны-биле алырга, аныяандан тура хол бөмбүүн ойнап чораан хоочуннар боттары сүмелешкеш, 50 хардан өрү 3 кижи, 55-тен өрү 3-4 кижиден тургустунган команда тургузуп алгаш, боттарынга стимул кылыр дээш, республика чергелиг маргылдааны боттары организастап эрттирип турар. Шак ол маргылдаа ай санында бир катап болур. Ол маргылдааларны кайы-бир кожуун хүлээнгеш, шаңнал-макталын боттары харыылап эрттирер. Чижээлээрге, «Енисей», «Челээш» дээн ышкаш командаларда кайы-даа кожуундан ойнакчылар бар. Маргылдааларга Бии-Хем, Өвүр, Чөөн-Хемчик, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик кожууннардан база командалар кээп турар. Чылдың-на октябрь айдан июньга чедир маргылдаалар ай санында болур. Эрттирип турар команда акша-төгериин, шаңналын боттары харыылаар.
«50 хар ашкан хоочуннар кадык амыдыралды бодувуска организастап ап турарывыс ол-дур ийин. Кызыл хоорайның бир школазының спорт залын хөлезилеп алгаш, ойнап ап турар бис. Кандыг-даа маргылдаа өртек-хөлезин чокка болбас. Бодувустуң кармаанывыстан чарыгдалды үндүрүп, оюнувус салбас дээш кызып турар бис. Бай-Тайганың Шуйдан, Улуг-Хемниң Хайыракандан, Мөңгүн-Тайгадан, Барыын-Хемчиктен дээш республиканың аңгы-аңгы кожууннарындан хоочуннар командалары кээп маргылдаага киржип турар. Чүгле республика девискээринде эвес, а делегей чергелиг маргылдааларга Тываның хоочуннары киржип эгелээн. Олар бо чайын Алтайга, Моолга болган маргылдаага киришкеш келди. Аныяктарны база чалап, командавысче кыйгырып турар бис. ТШО киржикчилериниң чоок кижилериниң боттарының аразында база хол бөмбүүнге маргылдаа болган. Бистиң командавыста ТШО-да киржип турар оолдарлыг ойнакчылар бар. Ынчангаш авалар мурнундан кириштивис.
Хоорайда кайы-даа өөредилге чериниң спорт залын айтырарга, хөлезилиг боор. Кызыл хоорайывыста спорттуң кайы-даа хевиринге тааржыр халас спорт залы чок. Чайгы үеде Сагаан-оол кудумчузунда хол бөмбүү ойнаар шөл бар чорду. Ынчалза-даа ында хөй кезиинде аныяктар үргүлчү ойнап турар боор. Аныяктар-биле чаржалашпас дээш, спорт залын хөлезилеп алыр-дыр бис. Ындыг хевирлиг шөлдерни хоорай иштинге көвүдедир кылып каар болза, улуг-даа улус, аныяктар-даа оода чайгы үеде боттарының бөмбүүн ап алгаш келгеш ойнап болур» – деп, хоочун ойнакчы Юнона Чооду чугаалады.
ТР-ниң Спорт яамызының парлалга албанының дыңнатканы-биле алырга, республика девискээринде 23 спорт школалары ажылдап турар. Ол дээрге кожууннар төптеринде болгаш сумуларда школаларның спорт залдарындан аңгыда, спорт школаларының залдарының саны-дыр. Шак ол 23 школада ниитизи-биле барык 12 муң школачы хаара туттунган. Чамдык спорт школаларда уруглар халас өөренип турар, а фигурлуг чуңгулаашкын, дзюдо, тхэквондо дээн ышкаш спорттуң хевирлерин чамдык спортчу школаларның баазазында төлевирлиг эрттирип турар.
Улуг улуска ойнаар спорт залдары Тывада барык чок деп болур. Көдээ черниң школаларының спорт залдарынга кежээки үеде сумунуң чурттакчылары ойнап турар. А хоорай чурттакчылары бир болза спорт залы хөлезилээр ужурга таваржып турар.
/ Айдың ОНДАР.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn