Бо чылын Шагааны Тываның база бир онзагай чараш булуңунга уткуп байырлаар аас-кежиктиг болдум. Тоолзуг оран Куңгуртугнуң карак чылчырыктаар аккыр харлыг, хүннээректиг ак-көк дээрлиг каас-чараш бойдузун көргеш, ылап-ла Хүн чурту дээри шын-дыр деп билдим.
Шагаа бүдүүзүнде бөлүк журналистер ыраккы Тере-Хөл кожуунче үнүптүвүс. Куңгуртугга чедир орук узун болгаш берге, ону чүгле күчүлүг «Урал» машиналар, дуржулгалыг чолаачылар шыдаар. Ийи улуг сынны — Таңды-Уула (бедии 2700 метр) биле Сеңгилеңни (бедии 3000 метр ажыг) ажып эртер. Эрзинге чедир асфальт, оон ыңай чер орук, Нарын сумузун ажарга-ла, тайга-таскыл, кадыр-берттер эгелээр. Узун болгаш соктаар орукка харыксырап, могап-шылаан кижи-даа чок, харын амырап, чурумалдыг чараш бойдусту магадап, сонуургап чордувус.
Хөртүктей хадаан орукту улуг күчүлүг машиналар аштап турарын көрдүвүс. Ол дээрге «Ойна» алдын тывыш артелиниң орук ажылдакчылары деп билип алдывыс. Ооң мурнунда Кызылдан Куңгуртугга чедир 2 хонук аргыжар турган болза, ам орукту үргүлчү аштап турар болгаш 10-11 шак дургузунда чеде бээр аргалыг апарган.
Бисти орукка Тере-Хөл кожууннуң чагырга даргазы Вячеслав Мижит үдеп чорду. Кожууннуң амгы байдалын ол таныштырды:
«2003 чылда бистиң кожуун катап тургустунган. Ооң мурнунда аңгы-аңгы кожууннарга каттыжып турган. Кожуунда 4 суму бар — Шынаа, Каргы, Балыктыг болгаш Эми. Ниитизи-биле 2 муң 500 ажыг чурттакчы бар (улуг улустуң саны 1 муң хире).
Бистиң кожуунда национал төлевилелдер боттанып турар, чижээлээрге, сөөлгү чылдарда чаа клуб, уруглар сады туттунган. 2023 чылда өскүстерге 2 бажыңны туткан, 2024 чылда хүрээни чаарткан. Бо чылын дайынчыларга тураскааткан Алдар аллеязын кылырын планнап турар бис. Социал керээ талазы-биле алыр болза, кожууннуң хөгжүлдезинге эргежок чугула бо программа-биле бодунуң ажылын эгелеп алганнар бар. Чижээ, малчыннар мал-маган садып, малының баш санын өстүрүп, хлеб быжырар, консервалар, торт, «суши» кылыр база шиномонтаж, хеп чуур черлер ажыдып алган сайгарлыкчылар немешкен.
Кожуунувуста бир улуг инвесторувус «Ойна» алдын тывыш артелиниң бистиң кожуунга киирип турар үлүү хөй. Байырлалдар үезинде ачы-дузазын көргүзүп, ылаңгыя бичии спортчуларывысты дыка деткиир, ол ышкаш чылдың-на Чаа чылда уруглар садының, интернаттың ажы-төлүн чигирзиг белектер-биле өөртүрү чаңчыл болган".
Куңгуртугга кежээ орай келгеш, бүдүн суур чырып турарын көргеш, магадап ханмаадывыс. Чаңгыс-даа караңгы кудумчу чок — сайгылгааннар чайынналыр. Суурнуң чырык айтырыын «Ойна» алдын тывыш артели дузалаан деп чагырыкчы дыңнатты.
Хүндүлээчел куңгуртугжулар бисти ак кадактарлыг уткуп-хүлээп, аалчылар бажыңынче чалап, ширээ сыңмас чаагай аъш-чеми-биле хүндүледи.
«Панчык», даалы, оюн-тоглаа
Шагаа бүдүүзүнде Куңгуртугда болуп турар хемчеглерни сонуургап четтивис. Суурнуң эрги клувунда «Панчык» оюну кидин түлүк чоруп турар болду. Каткы-хөглүг, изиг-изиг адааннажылганы улуг сонуургал-биле көрдүвүс. Бичии ак туңнарны (ракушка) чайып-чайып өрү октааш, «йосу!» деп алгыргаш, ойта дужүп-даа турарлар бар, хөглүү-даа кедергей.
Куңгуртуг ортумак школазының күш-культура башкызы Нимы Шимит «Панчык» деп оюнну тайылбырлады: «Национал оюн «Панчыкты» чүгле Эрзин-Тес, Куңгуртуг чону база моолдар ойнап турар. Колдуунда малчын аалдарга хөй ойнаар. Бо оюн кижиниң сан-чурагайга салымныын болгаш угаан-медерелин сайзырадыр. «Панчыкты» чылдың-на Шагаада организастап турар бис. Бо удаада 64 аныяк, улуг назылыг эр чонувус мөөрейлешти».
Бир бөлүк ойнакчылар аразынга Алексей Иргит тергиидеп тур. 66 харлыг хоочун Алексей Аңгырович «Панчыктың» ёзулуг «хааны», дуржулгалыг ойнакчы болду.
Суурнуң төвүнде «Чыргалаң» хүрээзинге номналга база олуруп четтигиптивис. Шагаа бүдүүзүнде чүдүкчү чон хүрээге сыңышпас кылдыр чыглып келгеш, эрги чылды үдеп, чаа чылды уткуп тура, сагыш-сеткил арыглаашкынын кылып, үнүп келген чыл эки чүүлдерни сөңнээр болзун деп бүзүрел-биле тейлеп, чүдүп турдулар.
Даартазында Шагаа байырлалы уламчылаан. Суму чагыргазының мурнунда ажык шөлге куңгуртугжулар чыглып, шаңнал-макталдар, оюн-тоглаа эгелээн. Улуг-биче чон каас-чараш тыва идик-хевин кеткен, чолукшужуп, арыннарында өөрүшкү чайнаан байырланчыы-даа аажок.
Байырлалдың эң-не хөглүг кезээ оюн-тоглаа эгелээн. Шанактыг аът көрүлдези, тевек тевери, баг тыртары дээш каш янзы мөөрейлер болгулады.
Шагаа бүдүүзүнде болган мөөрейлерни түңнээш, аңаа шаңнап-мактады:
Хүрешке Соруктуг Монгуш тиилээн, Сундуй Чигжит үжүүрлешкен;
«Панчык» оюнга Омак Шимит тергиидээн, Анзат Шимит, Артыш Мунзук ийиги-үшкү черлерни алганнар;
Шыдыраага Анай-оол Найдан бирги черге, 2-3-кү черлерге Шолбан Хурлук биле Д. Идам төлептиг болганнар;
Кажыкташкаш, Аржаан Найдан бирги черни, 2-3-кү черлерни Меңги Куужан биле Алина Күнээ алганнар;
Даалыга Сереңмаа Тамаа биле Саяна Чыпсын тергиидээн;
Дүрген чугаага Чечен Найдан, үлегер домактарга Антонина Магбын, узун тынышка Аржаан Найдан, кожаңнаарынга Саяна Чыпсын олар кымдан дээре болган.
Улустуң ырларын Белек Бегзи биле Аржаана Найдан тергиин ырлаан.
Мөөрейлерниң тиилекчилериниң шаңнал акшаларын база-ла «Ойна» алдын тывыш артели деткээн.
«Шынның» шынчы номчукчузунга медаль
Куңгуртугнуң хүндүлүг чурттакчызы, улуг өгбе Кызыл Сержи Шагаа байырлалында медаль алыр аас-кежиктиг болган. Кызыл Николаевич «Шын» солуннуң идепкейлиг чагыдыкчызы. Ол бүгү назынында ынак солунундан чарылбаан, «Шынның» шынчы номчукчузу. Бо чылдың май 1-де 84 харлаар хоочун бүгү назынында көдээ ажыл-агый адырынга ажылдаан. Ол ТР-ниң көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы аттың эдилекчизи.
«Бөгүн меңээ онзагай хүн болду. «Шын» солунну шаандан тура чагыдып, номчуп келдим. Ынак солунумнуң 100 чылдаан юбилейин таварыштыр медаль алыр аас-кежиктиг болдум. Ынчангаш редакцияның удуртукчуларынга өөрүп четтиргенимни илеретпишаан, коллективинге чедиишкиннерни күзедим»— деп, Кызыл Николаевич өөрүшкүзүн илеретти.
Байырлалга хүндүлүг хоочун өөнүң ишти-биле келген. Мария Филипповна бүгү назынында Куңгуртуг школазынга орус дыл башкылаан. Кожуунунуң хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киириштирген хоочуннар Куңгуртугнуң үлегерлиг, төлептиг бир өг-бүлези деп санадып чоруур.
Белек болган солун концерт
Шагаа байырлалында Тываның сураглыг ыраажылары аалдап келгени куңгуртугжуларга улуг белек болган. ТР-ниң алдарлыг артизи Роман Ондар биле сураглыг ыраажы Эрес Камзаровту «Ойна» алдын тывыш артелиниң деткимчези-биле чалаан. Чаа Культура бажыңынга ыраажылар чоннуң ынак ырыларын, ылаңгыя 90 чылдарның «Сылдыстар», «Чойганмаа», «Чайганыыш», «Роза чечек» дээш өске-даа ырларны күүседирге, көрүкчүлер катай ырлажып, мага хандыр дыштанып алганнар.
Ыраажы Эрес Камзаров Куңгуртугнуң агаар-бойдузун, чурттакчыларының хүндүлээчелин магадап чугаалады: «Тере-Хөл кожуунда ийи дугаар кээп тур мен. Агаар-бойдузу дыка чараш арыг, онзагай чер-дир. Тус черниң чону дыка-ла хүндүлээчел-дир. «Ойна» артелинге бисти бээр чалааны дээш четтиргенивисти илередир-дир бис».
Меңги харлыг тайга-сыннар хүрээленген, кадыр бедик даглар-биле кажааланган, кайгамчыктыг байлак-чараш оранга чедип, арыг агаарын тынып, магадап-даа ханмаадывыс. Хүннээректиг Куңгуртугнуң хүндүлээчел, ажыл-ишчи чону-биле байырлажып, чараш оранга катап кээрин аазап байырлаштывыс. Менди-чаагай, база катап ужурашкыже, Куңгуртуг!
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26