| Орус классиктиг литература |
Улуг орус чогаалчы Л.Н. Толстойнуң "Хаджи-Мурат” деп тоожузунуң Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбюнуң тыва дылче очулгазын 1963 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ном номчукчуларның улуг сонуургалын хайныктырган. Тоожудан үзүндүлерни номчукчуларга бараалгадыр-дыр бис.
Башлык-биле арнын дуй шарыттынып алган ийи чажыт медээчилер дагдан келген. Хаджи-Мураттың өрээлдеринче шагдаа оларны киирипкен. Медээчилерниң бирээзи метпегер кара тавлин, база бирээзи — арган ашак. Оларның эккелген медээлери Хаджи-Муратка өөрүнчүг эвес болган. Хаджи-Муратка дузалашкан кижилерни Шамиль эң-не кадыг-дошкуну-биле шаажылаар деп кыжанганындан корткаш, ооң өг-бүлезин хостап бээр бооп турган өңнүктери ам Хаджи-Муратка дузалаарындан шуут ойталай берген. Хаджи-Мурат медээчилерниң сөзүн дыңнааш, маспактанып олурган буттарының дискектеринге шенектерин үстүргеш, папахалыг бажын доңгайткаш, үр-ле ыыт чок олурган. Хаджи-Мурат боданып олурган, боданырда, шиитпирлии-биле боданган. Сөөлгү катап боданып орарын болгаш шиитпирлээри чугула деп чүвени билген. Хаджи-Мурат бажын көдүрүп келгеш, медээчилерге бир-бир алдын акша ап бергеш, чугаалаан:
— Че, чоруптуңар.
— Харыызы чүү болурул?
— Бурган канчаар чарлык болур-дур, ынчаар-ла болур ыйнан. Че, чоруптуңар.
Медээчилер тургаш, үнүп чорупкан, а Хаджи-Мурат хевис кырынга дөңмектеринге шенектенип алган олурбушаан орган. Ынчаар дыка-ла үр боданып орган.
«Канчаарыл» Шамильге шынзыгып, дедир анаа баар бе?— деп, Хаджи-Мурат боданган.— Дириг болгай ол — мегелептер. Мегелевезе-даа, ол авыяастыг сарыг язының чагыргазынга кирип болбас ужурлуг. Мен орустарга кээп чорааным соонда, ол меңээ ам черле шынзыкпас, ынчангаш ооң чагыргазынга кирип болбас ужурлуг» — деп, Хаджи-Мурат боданган.
Ооң улуска туттуруп алгаш, оларның аразынга чурттап туруп-туруп, дедир дагга өөрүнүң аразынга чанып келген Хартыга дугайында тавлиннер тоолун сактып келген. Хартыганың даваннары дужактыг, а дужакта коңгурактар баглап каан болган. Хартыгалар ону боттарының аразынга киирбейн барган. «Мөңгүн коңгурактар багладып алган чериңче дедир чоруй бар дишкеннер. Бисте коңгурак-даа чок, дужак-даа чок». Хартыга төрээн черин каап шыдавайн, артып калган. Ынчалза-даа өске хартыгалар ону аразынга киирбейн, үсперлеп каапкан.
«Мени база ынчаар үсперлеп кааптар» —деп, Хаджи- Мурат боданган.
«Маңаа артып каар бе? Кавказты орус хаанның чагыргазынга кииржип берип, ат-алдар, албан-дужаал, эт-байлак чедип алыр бе?».
Воронцов-биле ужуражып турганын болгаш кырган ноянның чаагай сөс-домаан сактып келгеш: «Ынчап болур-ла» — деп боданган.
«Ынчанмыже бо дораан шиитпирлээр херек, оон башка өг-бүлемни чок кылып кааптар».
Хаджи-Мурат даңны атсыр удувайн, боданып тура хонган.
Дүн ортузу чедип чорда, шиитпирин бодап алган. Дагже дургуннап үнгеш, ооң бодунга бердинген аварлар-биле Веденоже чаза таварып киргеш, чок-ла болза өлүр, чок-ла болза өг-бүлезин хостап алыр деп шиитпирлээн. Өг-бүлезин ап алгаш, дедир орустарга кээр бе, азы Хунзахка барып, Шамиль-биле демисежир бе — ону Хаджи-Мурат шиитпирлеп албаан. Ооң чаңгыс-ла бодаан чүвези ам орустардан дагже дургуннап үнери. Ынчангаш ол дораан-на шиитпирин боттандырып эгелей берген. Сыртыының адаандан бодунуң хөвеңниг кара бешмедин уштуп алгаш, нукерлериниң өрээлинге келген. Олар эжикте өрээлдиң ындынга чурттап турганнар. Хаалгазы ажык турган эжиктеп өрээлче үнүп кээри билек, айдың дүннүң шалыңныг сериини ону хөме шаап, бажың-биле кожа сесерликтен кезек айлаң-куштарның деңге салган үнү болгаш сыгызы ооң кулаан уюк кылып келген.
Хаджи-Мурат өрээлди эрткеш, нукерлериниң өрээлиниң эжиин ашкан. Ол өрээлде чырык чок, чүгле ортан четпээн чаа үнген ай соңга өттүр чырыдып турган. Бир стол болгаш ийи сандайны чайладыр тыртып каапкан, дөрт нукер шала кырында хевис дөженгеш, буркаларын эштип алган чыткылааннар. Ханефи даштын кажаада аъттар чанындан удаан. Гамзало хаалга халырт дээнин дыңнап кааш, ковайгаш, Хаджи-Муратче көрнүп келгеш, ону танааш, катап чыдып алган. Ооң чанынга чыткан Элдар тура халааш, дужаал манап, бешмедин кеде берген. Курбан биле Хан-Магома удувушаан. Хаджи-Мурат бешмедин стол кырынга салып каан, бешметте бир-ле кадыг чүве столду хак кылган. Ол дээрге бешметте чажыра илип каан алдын акшалар болган.
— Боларны база ынаар илип каг — деп, Хаджи-Мурат бөгүн алган алдын акшаларын бербишаан, Элдарга чугаалаан.
Элдар акшаларны алгаш, ол дораан-на чырык черге үнүп келгеш, кинжалының кош-бижээн уштуп алгаш, бешметтиң иштики додарын cөге берген. Гамзало ковайгаш, маскактанып олуруп алган.
— А сен, Гамзало, бооларың, пистолеттериң хынап көрүп, октарын белеткеп алзын деп, кайгалдарга чугаалаар сен. Даарта ырак чер баар бис — деп, Хаджи-Мурат чугаалаан.
— Дары бар, борбак ок бар. Кылып алыр бис — дээш, Гамзало бир-ле билдинмес чүве хүлүрээн.
Хаджи-Мураттың чүге бооларыңар октап алыңар дээнин Гамзало билип каан. Ооң эгезинден тура-ла ыңайлаан тудум улам дам барып, чаңгыс-ла чүвени күзеп турган: орус ыттарны шыдаттынар-ла шаа-биле соп, бижектеп-бижектеп, дагже дургуннай бээр. Ам Хаджи-Мураттың шак ынчаар деп турарын билип кааш, амырай-ла берген.
Хаджи-Мурат үнүп чоруй баарга, Гамзало өөрүн оттурупкан, оон дөртелээ даңны атсыр бооларын, пистолеттерин, оларның кулактарын, шактыырларын хынап көрүп, баксырай берген оттук-даштарын солуп, бооларының кулактарынга, идээжилерге чаа дары уруп, хозырларынга кавындылаар октар суп, селемелерин болгаш кинжалдарын чидидип, үзеп олура хонганнар.
Даң караңгызында Хаджи-Мурат арыгланыр суг ап алыр дээш, өрээлге үнүп келген. Даштын айлаң-куштарның эртенги куттулган үнү өрээлге кежээкизинден-даа артык болган. Нукерлер өрээлинде чидиткен кинжалдарның демириниң дашка дүрбүшкен чаңгыс aaй шиилээш болгаш сыылааш даажы үнүп турган. Хаджи-Мурат доскаардан суг узуп алгаш, бодунуң өрээлиниң эжиинге чоокшулап ора, мюридтер өрээлинде хайырга даажындан аңгыда, Ханефи ооң билири бир ырны бодунуң чиңге үнү-биле ырлап олурганын дыңнап каан. Хаджи-Мурат доктаагаш, дыңнап туруп алган.
Ырның утказы мындыг: кайгал Гамзат өөрү-биле орус чуртундан бир кодан ак чылгы сывырып аппарган. Ол чоруп орда, Терек-Хемниң ол чарыынга орус ноян ону сүрүп чедип келгеш, арыг дег хөй аг-шерии-биле долгандыр бүзээлеп алган. Ынчаар орта Гамзат хамык малды кыра шапкаш, эът шивээ кылдыр чыый салгаш, өөрү-биле ооң артынга оңгуланып алгаш, боозунуң огу төнгүже, холда бижээ салдынгыже, дамырда ханы соолгуже, орустар-биле сокчуп келген. Ынчалза-даа өлүрүнүң мурнунда Гамзат дээрде куштар көрүп кааш, мынча деп кыйгы салган: «Чанган куштар, бистиң аал-чуртувуска ужуп чедиңер, бистиң угбаларывыска, иелеривиске болгаш ак шырайлыг кыстарга бисти хазават ужун өлдүвүс дидир деп сөглеңер. Бистиң эът-сөөгүвүс хөөрге чытпас, аш бөрү хемдип кааптар, караавысты кара кускун деже соктап чиир дээр силер».
Ыр ол сөстер-биле төнүп калган, сөөлгү сөстерниң кударанчыг аялгазынга улаштыр хөглүг Хан-Магоманың сергек үнү каттышкан ыр төнери билек, ол мынча деп улгаттыр алгырган: «Ля илляха иль алла», ынча дээш кыпсынчыдыр кышкыра каапкан. Ооң соонда хамык чүве шипшиң барган, оон сесерликтен айлаң-куштуң дазылаан үнү болгаш сыгызы, хаалга ындында хайыргага дүрбүшкен демирниң чаңгыс аай шыылаан, ында-хаая сыылаан даажы катап-ла дыңналып келген.
Хаджи-Мурат ханы бодалга алзыпканындан ээктир тудупкан бумбазындан суунуң төктүп турганын безин эскербейн барган. Бодун боду кайгап, бажын чайгааш, бодунуң өрээлинче кире берген.
Хаджи-Мурат эртенги намазты эрттиргеш, бодунуң боо-чепсээн хынап көргеш, орунунуң кырынга олуруп алган. Оон өске кылыр чүве-даа чок. Ыңай-бээр чүвээ чоруурда, шагдааның чөпшээрелин алыр турган. А даштын ам-даа караңгы, шагдаа база удувушаан.
Ханефиниң ырын дыңнааш, Хаджи-Мурат авазының ырлап чорааны бир ырны сактып келген. Ол ыр херек кырынга болган чорук-биле холбашкан— ынчан Хаджи-Мурат чүгле чаа төрүттүнген, ындыг-даа болза, ону авазы аңаа чугаалап берип чораан.
Ол ыр мындыг:
«Болат хылыжың көскү-хөрээм чаза кести, чырык хүнүм болган чаш оглум-биле балыымны дуй тудуп, изиг ханым-биле ону чугдум, эм-дом оът-даа чокка балыг черим экирди, өлүмден кортпаан мен, орлан оглум база оон кортпас».
Ол ырның сөзү Хаджи-Мураттың ачазынга хамаарышкан, ооң ужуру мындыг чүве-дир: Хаджи-Мурат төрүттүнер душта, кадын база биче оглу Умма-Хаанны божуп алган, ынчангаш кадын ооң улуг оглу Абунуцалды эмзирип өстүрген Хаджи-Мураттың авазын, ам биче оглун эмзиртир дээш, кыйгырткан. Ынчалза-даа Патимат оглун кагбас дээш, ынавайн барган. Хаджи-Мураттың ачазы кончуп, албадап шаанга кирген. Канчап-даа чадажып кааш, кинжалы-биле шанчыпкан, бир эвес улус чарып албаан болза, өлүрүп-даа каап болур турган. Ынчап оглун кагбайн, өстүрүп алгаш, ол дугайын ырлап кааны ол чүве-дир.
Хаджи-Муратты сери кырынга авазы хойгарып алгаш, шуглак иштинге ол ырны ырлап бээрге, авазының ол балыглаткан чериниң сорбузун көргүзерин дилээнин сактып алган. Авазы ооң мурнунга дириг хевээр көстүп кел- ген — чоокта чаа чарлып турда ышкаш, курушкак, курзук, көк баштыг эвес, а ооң боду беш хире харлыг, улуг апарганда, ону чыраа одушка олуртур чүктеп алгаш, даг-дашка торулбайн, кырган-ачазынга чедирип чоруур үезинде ышкаш, аныяк чараш, күштүг шыырак кылдыр көзүлген.
Мөңгүн кылыр ус дарган курушкак, ак салдыг кырган-ачазын, ооң сиирелчек холдары мөңгүн сиилбип, аңаа мөргүл тарыйназы номчудуп турганын база сактып келген. Авазының эдээнден туттунуп алгаш, суглап ап турганы даг баарында фонтанны сактып келген. Ооң арнын чылгаар арган ыт, авазының инек саар, сүт хайындырар кажаазынга баарга, думчукка кагар ажыг ыш, ирик сүт чыды база сагышка кирген. Авазы эң баштай ооң бажын чүлүп бергенин, ханада азып каан кылагар хола тавак дүвүнге кушпугур тас башчыгажын кайгап көрүп турганын база сагынган.
Бодунуң бичии чораанын-даа, бажын баштай боду чүлүп бергени ынак оглу Юсуфту-даа сагынгылаан. Ол Юсуф ам чараш-чаагай, эрес-экер эр апарган. Оглун сөөлгү катап көргенин сактып келген. Ол хүн Хаджи-Мураттың Цельместен үнүп чоруп турганы ол. Оглу аъдын эккелгеш, үдеп каарын чөпшээрээрин дилээн. Оглу кеттинип, чепсегленип каапкан, аъдын база чедип алган болган. Юсуфтуң аныяк, чараш кызыл шырайы болгаш ооң бүгү чиңге, узун дурт-сыны (Юсуф ачазындан узун) чалыы назынның эрес-дидимин болгаш амыдыралдың өөрүшкүзүн тынып турган. Оглунуң аныяк биче-даа болза, делгем эгиннерин, шыырак күдүктерин, узун чиңге бел кежиин, узун шыырак холдарын, бүгү-ле ээлгир, авааңгыр күштүг шимчээшкиннерин көргеш, адазы үргүлчү амыраар, магазынып кайгаар.
-- Үдээш-даа канчаар сен. Сен ам аалда чааскаан болгай сен. Аваң биле кырган-аваңны эки каракта харын — деп, Хаджи-Мурат чугаалаан.
Юсуф амырап, арны кызып, ол дириг чорда, ооң авазынга болгаш кырган-авазынга кым-даа бак чүве кыла албас деп эрес чоргаары-биле чугаалаанын Хаджи-Мурат утпаан. Ынчанмыже Юсуф аъдын муна каапкаш, ачазын дамырак кара-сугга чедир үдеп каан. Оглу дамырак кара-сугдан дедир ээпкен, ооң соонда Хаджи-Мурат кадайын-даа, иезин-даа, оглун-даа көрбээн.
Ооң ол хире оглун Шамиль согурартып каар деп турганы ол-дур! Кадайын канчап каап болурун бодаар-даа хире эвес болган.
Бо-болааны бодап келгеш, Хаджи-Мурат дүймеп, анаа олуруп чадап каан. Тура халааш, эжикке аскаңайнып чедип келгеш, ажыда идипкеш, Элдарны кый дээн. Хүн ам-даа үнгелек, ынчалза-даа даң мырыңай чырып келген болган. Айлаң-куштар ам-даа үнүн үспээн.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn