| Орус классиктиг литература |
Улуг орус чогаалчы Л.Н. Толстойнуң "Хаджи-Мурат” деп тоожузунуң Тываның улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбюнуң тыва дылче очулгазын 1963 чылда Тываның ном үндүрер чери парлап үндүрген. Ном номчукчуларның улуг сонуургалын хайныктырган. Тоожудан үзүндүлерни номчукчуларга бараалгадыр-дыр бис.
Хаджи-Мурат беш нукерлерин төдүзүн эдертип алгаш, агаарлап чоруткан.
— Эй, кунак, хоржок. Аъдың аксын тырт! — деп, Назаров Хаджи-Муратче чоокшулавышаан кый дээн.
Хаджи Мурат хая көрнүп кааш, чүве-даа ыыттавайн, оожумнавайн, ол-ла шии-биле аралчааладып бар чораан.
— Азаларны көрем, канчаарлары ол — деп, Игнатов чугаалаан. — Тутсуп бар чыдарын көрден.
Дагже шиглей бир верста хире ынчалдыр чоруп келгеннер.
— Хоржок дидир мен! — деп, Назаров катап алгырган.
Хаджи-Мурат хая-даа көрүнмейн, чүве-даа ыыттавайн, аъдын улам дүргедедип, аралчаадан маңче кирипкен.
— Эки ынчал харын, менден ыравас сен! — деп, Назаров хорадап келгеш, алгырган.
Назаров араазай шилги аъдын кымчызы-биле кага каапкаш, эзеңгизин хере тепкеш, бурунгаар үзейип алган, Хаджи-Мураттың соонче аъдының кара маңы-биле хап чорупкан.
Хаджи Мурат соонда чоокшулап орар улуг казак аъттың даванының даажын дыңнааш, удавас ону чыпшыр чедип кээр деп чүвени билип кааш, соонда дааш дыңнааш, хөөреп чораан аъдының аксын солагай холу-биле тыртып чоруй, оң холу-биле пистоледин тудуп алган.
— Хоржок дидир мен! — деп, Назаров Хаджи-Мурат-биле барык деңнежип келгеш, ооң аъдының дынындан тудуп алыр дээш, холун сунмушаан алгырган. Ынчалза-даа дынга четкелек чорда, боо даажы үнген.
— Канчаарың ол? — деп, Назаров хөрээнден туттунмушаан алгырган. — Боолаңар боларны, оолдар — дээш, чайлыңайнып чоруй, эзер бажынче барып дүшкен.
Ындыг-даа болза дагжылар казактарны мурнап, боо-чепсээн сегирип алгаш, казактарны пистолеттери-биле боолап, селемелери-биле кезип эгелей бергеннер. Назаров өөрүн долгандыр халып турган аъдының мойнунда артыла берген чоруп-ла турган. Игнатовтуң аъды бүдүрүп ушкаш, ооң будун база барган. Дагжылардан ийи кижи селемелерин ушта соккулап алгаш, аът кырындан ооң бажынче, холдарынче соп туруп бергеннер. Петраков өөрүнге дузалажыр дээш, шаап келген, ынчалза-даа ийи удаа боо эткен соонда, ооргазында болгаш быктында ийи черде изиш дээн, оон аъдындан, шоодай дег, меъш барып дүшкен.
Мишкин аъдын дедир тырткаш, шивээже хапкан. Ханефи биле Хан-Магома Мишкинниң соонче дап бергеннер, ынчалза-даа ол ырай берген, ынчангаш дагжылар ону чедер хире эвес болган.
Ханефи биле Хан-Магома казактар четтирбес хире боорга, өөрүнче ээп келгеннер. Гамзало Игнатовту өлүрүп каапкаш, Назаровту бижектээш, аъттан дүжүр идипкен. Хан-Магома өлүрткен кижилерниң октуг саадактарын чежип ап чоруп турган. Ханефи Назаровтуң аъдын тудуп алыр дээш, сывыртап турган, ынчалза-даа Хаджи Мурат херекчок деп кый дээш, ыңай хап чорупкан. Мюридтери Петраковтуң оларны эдерген аъдын дедир ойлатпышаан, Хаджи-Мураттың соонче чорупканнар. Дүвүрээзин медээзин дыңнадып, суургадан боо адар душта, олар Нухадан үш верста хире ырап, рис шөлүнге чедип келгеннер.
П |
етраков иштин часпарлай кестирип каапкан, ойта барып дүшкен, аныяк арны дээрже көрүнген, аксы балык дег аазадаңайнып, өлүп чыткан.
— А богда күжүрлерим, ана, халап-ла болган-дыр аа! — деп, Хаджи-Мураттың дургуннай бергенин дыңнааш, шивээ начальниги бажындан туттунгаш, алгырган. — Бажым кестиргени-ле ол-дур, боларның! Дүржок тарийгилерни оскунупканнары ол-дур! — деп, Мишкинниң дыңнадыын дыңнавышаан алгырган.
Дүвүрээзинни калбаа-биле тараткан, дургуннарны сүрдүрүп, чүгле бар турган казактарны чоруткан эвес, тайбың аулдардан чыып ап болур хире шагдааларны база төдүзүн чыып алган. Хаджи-Муратты өлүг, диригге-даа эккелген кижээ муң рубльдиң шаңналын чарлаан. Хаджи-Мурат өөрү-биле казактарны каггаш, чоруй барган соонда, ийи чүс ажыг аъттыг шагдаалар эдерткеш, дургуннарны сүрүп чорупкан.
Улуг орук-биле каш верста хире келгеш, Хаджи-Мурат дериткенинден борара берген, ээгиштээн аъдын доктаадып алган. Оруктуң оң талазында Беларджик деп аулдуң саклялары болгаш хүрээзи көстүп турган, солагай талада тараа шөлдери, оларның ындында хем көстүп чыткан. Даг үнер орук оң талазында-даа болза, сүрген улус ыяавыла ол талазынче баар боор деп бодааш, Хаджи-Мурат солагай талаже ээпкен. Орук чок черлеп Алазаньны кешкеш, улуг орукка кирип алыр, ону аңаа келир деп кым-даа бодавас, ол оруктап, аргага чедип алыр, ооң соонда хемни катап кешкеш, арга ишти-биле дагга чедип алыр деп бодаан. Ону шиитпирлеп алгаш, солагай талаже ээп чорупкан. Ындыг-даа болза хемге чедер арга чок болган. Таварып эртер дээни рис шөлүн чазын черле ынчап баар аайы-биле суг алы берген, сыыргак эртип турар чиндиңнээш малгаш апарган, аъттар кадалып чыдар. Хаджи-Мурат болгаш ооң нукерлери шала кевиг чер дилеп, аай-дедир чортаргадаа, шөл калбаа-биле суг сиңип калган болган. Аъттар, шил аксы ажыткан чүве дег, даваннарын соруп чыдар малгаштан чөлчүредир ушта соп чорааш, каш баскаш-ла, ээгиштеп тургулаптар.
Д |
ыка үр ынчап келгеннер, ол аразында имир база дүжүп келген, а хемге ам-даа четпээн. Солагай талазында бүрүзү чаа чазылган талдарлыг ортулукчугаш турган, ынчангаш Хаджи-Мурат ол талдар аразынга барып, турупкан аъттарын секпередип, дүн дүжүрүп алыр деп бодаан.
Талдар аразынга кирип келгеш, Хаджи-Мурат болгаш ооң нукерлери аъттарындан дүшкеш, оларны киженнеп салгылапкаш, боттары ап чораан хлевин болгаш быштаан чип алганнар. Чырып турган чаа үнген ай ажа берген, дүннүң караңгызы кончуг. Нухада айлаң-куш дыка хөй, мында база ийи куш бар болган. Хаджи-Мурат өөрү-биле кады кээп, шимээргеп турар аразында айлаң-куштар ыытташпайн барган. Улустуң дааш-шимээни чиде бээрге, олар кый дижип, катап-ла сыгыржы бергеннер. Хаджи-Мурат дүннүң дааш-шимээнинче кулак салып олура, чайгаар-ла айлаң-куштарның үнүн дыңнап олурупкан.
Айлаң-куштарның сыгызы Хаджи-Муратка ооң бо дүне суглап чорааш дыңнааны Гамзат дугайында ырны сагындырып келген. Ам ооң бодунуң Гамзат ышкаш байдалга таваржып болуру кестиң кырында келген. Оон черле чайлавас хире кылдыр сагындырган, ынчангаш ооң сагыш-сеткили хенертен шыңгыырай берген. Хаджи-Мурат бурказын дөженгеш, намазын эрттирип каан. Оозун доозары билек, талдарже чоокшулап кел чыдар дааш дыңналган. Ол дээрге малгашка чөлчүрээн хөй аът даваннарының даажы болган. Чүгүрүк карактыг Хан-Магома талдарның бир талакы кыдыындан маңнап барып, караңгы черже бакылааш, талдарже чоокшулап кел чораан аъттыг, чадаг кижилерниң бараанын көрүп каан. Ханефи бир талазындан кел чыткан база-ла ындыг бараан көрген. Ол дээрге уездиниң шериг начальниги Курганов бодунуң шагдаалары-биле келгени ол.
«Ам канчаар, Гамзат ышкаш, ынчаар соккулажыр бооп-тур бис ийин» деп Хаджи-Мурат боданган.
Дүвүрээзин чарлапкан соонда, Карганов чүс шагдаа болгаш казактар эдертип алгаш, Хаджи-Муратты сүрүп чорупкан, ындыг-даа болза ооң бодун-даа, изин-даа тып чадап каан. Карганов пат чөгел төнгеш, дедир чанып ора, кежээликтей бир татар ашакка ужуражы берген. Карганов ол ашактан аъттыг алды кижи көрбедиң бе деп айтырган. Ашак көрдүм-не дээн. Аъттыг алды кижи рис шөлүн эргип-эргип, ооң ыяштап турганы тал аразынче кире бергенин көрген мен деп чугаалап берген. Карганов ашакты эдертип алгаш, дедир келгеш, киженнеп каан аъттарның бараанындан Хаджи-Мурат мында-дыр деп бүзүрээш, Хаджи-Муратты өлүгге-даа, диригге-даа болза холга киирип алыр дээш, дүне-ле талдарны долгандыр бүзээлепкеш, даң адарын манап олурупкан.
Долгандыр бүзээледип алганын билип кааш, Хаджи-Мурат талдар аразы-биле баткан буга көре тыртып алгаш, аңаа оңгуланып, огу болгаш күжү төнгүже аткылажыр деп бодаан. Ону өөрүнге чугаалааш, буга кыдыынга озаң шивээ кылыңар дээн. Ынчангаш нукерлери ол дораан-на будуктар кезип, кинжалдары-биле довурак казып, буга кыдыын чалдап эгелей бергеннер. Хаджи-Мурат оларның-биле кады ажылдап турган.
Ч |
ер чырып кээри билек, талдар кыдыынга чүс шагдаа командири аъттыг чедип келгеш, кыйгы салган:
— Эй! Хаджи-Мурат! Дүжүп бер! Бис хөй бис, а силер каш борбак кижи-дир силер.
Ооң харыызынга буга иштинден ыш бурт дээн, боо даажы дарс дээн, ок шагдааның аъдынга дегген, оон ол аът халый бергеш, черге кээп дүшкен. Ооң соон дарый алаак кыдыынга чыткан шагдааларның боолары дизиңейнип-ле үнген, оларның октары сыылавышаан, бүрүлер болгаш будуктарны үзе дегбишаан, озаң шивээге дүшкүлеп турган, ындыг-даа болза ооң ындында олурган кижилерге дегбээн. Чүгле Гамзалонуң озалап ырай берген аъдынга ок дээп каан. Ок аъттың бажынче балыглай дээпкен. Аът барып ушпайн, киженин үзе тепкеш, өске аъттарга тал аразы-биле кизирткейнип чедип келгеш, чаш көктү хан шылбай кылып каапкан. Хаджи-Мурат болгаш ооң өөрү чүгле шагдааларның кайы бирээзи уштунуп кээрге, боолап турганнар, ынчангаш оларның октарының халас баары кончуг хаая. Шагдаалардан үш кижи балыглаткан. Ынчангаш шагдаалар Хаджи-Мураттың болгаш ооң өөрүнүң кырынче халыжа бээринден дидинмейн, харын-даа олардан улам ырап, ырактан дужа-келбиже боолап турганнар.
Бир шак ажыр ынчаар үргүлчүлеп келген. Хүн караа ыяшты орту киир шонуп турар апарган. Аъттаныпкаш, хемче чаза булгап үнерин оралдажып көөр деп Хаджи-Мурат бодап орган, таптыг-ла ол душта чаа келген хөй улустуң ыыт-даажы үнген. Ол болза Мехтуланың Гаджи-Агазы бодунуң улузу-биле чедип келгени ол. Олар ийи чүс хире кижи болган. Гаджи-Ага шаанда Хаджи-Мурат-биле кунактар болчуп, дагга кады-кожа чурттап чорааннар, ындыг-даа болза соонда орустарга каттыжа берген. Хаджи-Мураттың дайзынының оглу Ахмет-Хаан база оларның-биле келген. Гаджи-Ага база-ла, Карганов ышкаш, дүжүп бер деп Хаджи-Муратче алгырган, ынчалза-даа Хаджи-Мурат база-ла, демгизи ышкаш, боо боолап харыылаан.
— Селеме-биле, оол- дар! — деп, Гаджи-Ага бодунуң селемезин ушта сокпушаан алгырган, оон алгы-кышкы-биле талдар иштинче кире халышкан чүс-чүс кижиниң үнү дыңналган.
Шагдаалар алаакче кире маңнашкан, ынчалза-даа чал артындан улай-улай кезек боо даажы үнген. Үш хире кижи барып ушкан, ынчангаш халдап турган улус доктаай берген, алаак кыдыында улус база боолап-ла турган. Олар бир талдан бир талга барып ажытталып, боолавышаан, чалче чоорту чоокшулап органнар. Чамдыктары мүн-не бир талдан бир талга ажытталып четтигип турганнар, чамдыктары Хаджи-Мураттың болгаш ооң өөрүнүң октарынга таваржып турганнар. Хаджи-Мурат черле часпайн боолап чыткан, Гамзало база-ла шак ынчаар огун хаая халас ыдып, огу деггенин көрүп каанда, өөрүшкүлүү-биле кышкыргылап каап турган. Курбан буга кыдыынга «Ля илля иль алланы» ырлап, таваар боолап каап олурган, ынчалза-даа огунуң дээри ховар турган. Элдар кинжал туткаш, дайзыннарның кырынче шурай бээринге четтикпейн, бүткүр боду сириңейнип, дужа-келбиже дарый-дарый боолап, үргүлчү-ле Хаджи-Муратче көрнүп, чал артындан уштундур көстүп каап турган. Дүктүгүр Ханефи ийи билээн сывырып каапкан, маңаа база-ла бараан болур хүлээлгезин күүседип турган. Хаджи-Мурат биле Курбанның сунган бооларын октап берип, кузумуур-биле үстүг октарны кызып-кызып киир шаап, идээжиде дарыны уруп берип турган. Хан-Магома өскелери дег, буга иштинге олурбайн, аъттарже маңнап, оларны ок дегбес черже сүрүп, соксаал чокка кышкырып, боозунуң будун-даа шашпайн, боолап чоруп турган. Баштай-ла ону балыглапкан. Ок ооң мойнун орта дегген, хан дүкпүрүп, карганмышаан, дедир олура дүшкен. Ооң соонда Хаджи-Мурат балыглаткан. Ок ооң эктинге дегген. Хаджи-Мурат бешмединден хөвең ушта соп алгаш, балыг черин дуй иткеш, катап-ла боолай берген.
— Селеме-биле сокчуп кириптээлиңер — деп, Элдар үш катап чугаалаан.
Дайзыннар-биле соккулажып кириптеринге белен шинчилиг кынны берген, чал артындан өндейип үнүп келген, ынчалза-даа ол-ла дораан аңаа ок кээп дээпкен, ынчангаш Элдар тендирип чоруй Хаджи-Мураттың буттарының кырынче ойта барып дүшкен. Хаджи-Мурат олче көрүнген. Ооң хой караа дег, кайгамчык чараш карактары Хаджи-Муратче шыңгыы болгаш топтап көрген. Бичии уругларныы дег, чөтпүгүр эринниг аксы ажыттынмайн, тыртаңайнып чыткан. Хаджи-Мурат буттарын хозадып алгаш, катап шыгаай берген. Ханефи өлүртүп каан Элдарның кырынче ээккеш, ооң черкес тонундан атпаан октарын чыып алган. Ол аразында Курбан боозун оожум октап, шыгаап, ырлавышаан олурган.
Дайзыннар алгы-кышкы-биле бир талдан бир талга ажытталып чорааш, улам-на чоокшулап кел чытканнар. База бир ок Хаджи-Мураттың солагай талакы быктынга кээп дегген. Буга иштинге чыда дүшкеш, база-ла бешмединден хөвең ушта соккаш, балыг черин дуй идип алган. Быктынче дегген ок өлүмнүг болган, ынчангаш дириг үнмезин билип каан. Ооң бодалында янзы-бүрү сактыышкыннар, овур-хевирлер медээжок дүрген караңайнып-ла турган. Халаңнадыр чара шаптырган чаагын бир холу-биле туткаш, бир холу биле кинжалын туткаш, дайзыннар-биле сокчуп турар мөге-шыырак Абунунцал-Хаан-даа көстүп кээр, кажар ак арынныг када берген кырган Воронцов көстүп, ооң хоюг үнү-даа дыңналып кээр, оглу Юсуф-даа, кадайы Софиат-даа, бодунуң дайзыны Шамильдиң хүргүл салдыг сыгдыгыр карактары-даа көзүлгүлээр.
Ол-ла бүгү сактыышкыннар ооң сеткилин канчаар-даа дүймедип хөлзетпейн, анаа-ла ооң бодалынга көстүп эрте бергеннер: хомудаар-даа, хорадаар-даа, кандыг-бир күзээр-даа чүве чок болган. Хаджи-Мураттың көөр деп турар, харын көрүп эгелээн чүвезинге көшкүрүүрге, хензиг ышкаш кылдыр сагындырган. А ол аразында ооң күштүг мага-боду эгелээн чүвени үргүлчүлевишаан турган. Сөөлгү күжүн чыып алгаш, чал артындан туруп келгеш, удур маңнап орган кижиже пистоледи-биле боолапкан, огу аңаа барып дээпкен. Ол кижи барып ушкан. Ооң соонда оңгар иштинден шуут үнүп келгеш, кинжалын туткаш, аары-биле аскавышаан, дайзыннарже хөме базыпкан. Кезек боо даажы үнген, оон Хаджи-Мурат тендирип чоруй барып ушкан. Каш шагдаа кээп ушкан мага-ботче байырлаан алгы-кышкы-биле салчып келгеннер. Өлүг мага-бот ышкаш чыткан кижи хенертен шимчей берген. Баштай-ла папаха чок, хан шылбай апарган, чүлүп каан дөңгүр баш ковайып келген, ооң соонда хөрээ өндейип келген, оон ыяштан туттунгаш, бүгү боду туруп келген. Ооң коргунчуундан маңнажып кел чыткан кижилер доктаай бергилээн. Ынчалза-даа хенертен шимчеш кылынгаш, ыяштан салдыныпкаш, одура шаапкан оортпак дег, турган боду доңгая дүшкеш, ол хевээр шимчевейн барган.
Хаджи-Мурат шимчевезе-даа, ам-даа тынныг чыткан.
Гаджи-Ага хамыкты мурнап маңнап келгеш, ооң бажын орта кинжал-биле шанчарга, ооң бажынче маска-биле соп турган ышкаш болган, ону чогум кым, чүге coп турары ол деп чүвени билип чадап каан. Ол ооң медерелиниң мага-боду-биле сөөлгү харылзаазы болган. Оон ыңай чүнү-даа билбес апарган, ынчангаш дайзыннар аңаа канчап-даа дөмейлешпес апарган чүвени үзе-чаза кезип, тепсеп турганнар. Гаджи-Ага ооң ооргазының кырынга туруп алгаш, ийи каккаш, ооң бажын одура шаапкан, оон идиин ханга боравас дээш, башты буду-биле оваарымчалыы кончуг ырадыр чууй тепкен. Моюн дамырындан кып-кызыл хан аттыга берген, баштан кап-кара хан аттыкаш, сигенни хөме алы берген.
Карганов-даа, Гаджи-Ага-даа, Ахмет-Хаан-даа, хамык шагдаалар-даа, өлүрген аңынга келген аңчы дег, Хаджи-Муратты болгаш ооң өлүрткен өөрүн (Ханефини, Курбанны болгаш Гамзаланы) үглеп келгеннер, оон алаакка, дары ыжының аразынга хөглүг хөөрежип, боттарының тиилелгезин байырлап турганнар.
Улус боолажып турда, үнү үстү берген айлаң-куштар катап сыгыржы бергеннер, баштай чоокта олурганы, ооң соонда ынаар алаактың ындыкы кыдыында олурганнары.
1896—1904 чылдар.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn