▪ Тоолчургу чугаа
Шаг шаанда Таңды биле Хаан-Көгей сыннар уругларын кудалашкан. Таңды Хаан-Көгейниң оглу Уяңгыга уруун кадай кылдыр берген.
Таңды уруунуң өнчүзүнге бодунуң үнелиг эртине-байлактарындан, аң-меңинден болгаш арга-ыяжындан, эм-таң оът-сигенинден бээр харам чокка берген.
Хаан-Көгей кенниниң өнчүзүн хүлээп ап тура, чүгле адыгны албайн барган:
— Сээң калчаа кара ыдыңны албас мен, биске ооң херээ чок — деп, Таңдыга чугаалаан.
Хаан-Көгей сынында Таңдыда бар аң-мең, эртине-байлак, арга-ыяш, оът-сиген, үнүш-чимис шуптузу бар, чүгле адыг чок. Таңдының уруу Хаан-Көгейниң оглу Уяңгы-биле чурттап тургаш, ашааның аажы-чаңынга болгаш харам-алыксаанга таарышпайн барган. Уруг-даа аал-оранын, ада-иезин сагынгаш, чер-чуртунче чаныксааш, кударап-муңгарап, ыглап туруп берген. Уруунуң ашакка барган черинге таарышпайн, кударап-муңгарап турарын сагыш-сеткили эндевээн иези бүдүү билгеш, бурунгаар көргеш турупкан.
Эптиг үени манап тургаш, Таңдының уруу аалынче кажып чорупкан. Иези уруунуң хову ортузунда чанып кел чоруурун көрүп кааштың, боду база уруунга уткуй бурунгаарлап чорупкан. Уруунуң соондан сүрүп чоруп орар сүрүкчүлерни ие көргештиң: «Дүргеде, дүргеде, бээр кел, дүргеде, уруум!» — деп кыйгырбышаан чорупкан.
Оглунуң бай кадайы дезип чоруптарга, аңаа ажынып-хорадааш, Хаан-Көгей кенниниң иезиниң арнынче тос эртинени шиңгээткен сор салыпкан. Сор Таңды кадынының арнынче дорт хөме ужугуп орда, ону оң холу-биле доскаш, ырадыр шывадапкан. Сор хову ортузунга кээп дүшкеш, кожагар баштыг даг болу берген. Ону Улуг-Сайгын дээр. Ол дагның баарында аржаан суг, кат-чимис үнүп турар. Олар эртине-байлактыг сорнуң тос эртинезинден бүткен дижир болгай. Сорну чалап келген таваа база кады келгеш, доңгая кээп дүшкен. Ол база даг болу берген, ону Биче-Сайгын дээр, доңгайты каап каан тавак хевирлиг даг болган.
Ол үеде иешкилер улуг ак ховунуң ортузунга мырыңай-ла ужуражыр чедип, чоокшулажып келгеннер. Авазының бараанын көргеш, уруг ыглап чоруп орган, ооң карааның чажы дүшкүлээн черлерге хөлдер, суглар доктаап келгилээн. Ол карак чажындан ажыг дустуг Дус-Хөл болгаш Бай-Хөл тывылган.
Хорадаан Хаан-Көгей ийи иешкилерни ужураштырбас дээш, оларның аразын үзе кирери-биле Тести аъткарып чоруткан. Ийи иешкилерниң аразы улам чоокшулажып, ужуражыр-ужурашпас чорда, Тес үзе киргеш, боду хем болуп ага берген. Ынчан хомудаанындан ие кижи Улуг-Хайыракан, уруу Биче-Хайыракан даглар болуп хуула бергеннер. Оларның аразын үзе кирген Тес бо хүннерге чедир агып чыдар. Келин кысты сүргеш, чедип чадаан сүрүкчүлер Тестиң мурнуу талазында ховуларга даглар болгулап ара доктааганнар.
/ А.Д. Арапчорнуң «Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалаары» деп номундан алган.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29