Ол чылын кандыг-даа кижиниң ажыр баспас үези чүве, доозукчу кижи бүрүзү аңаа таваржыры албан. Мооң мурнунда чүгле бодалдарывыс турган, ам херек кырында боттанып болур үе чедип келгени ол. Бистен, доозукчулардан, кым-даа үнүп болур: эртемниг башкы-даа, эмчи-даа, инженер-даа — кижи бодун кым болу бээрин күзеп чораан болдур, ол дээди өөредилге черинче кирип алгаш, күзелин чедип алыр. Ынчан 1965 чылдың чайгы үези турган чүве.
Доозукчу класстың шылгалдалары шагда артывыста, эртемнерни номдан тывар дээн ышкаш, ам бодунуң күзелдерин боттандырары-биле улуг, делгем «океанче эштип чорупкан» бис. Мен бодум шыдал арай кошкак болгаш, акша-көпеек чарыгдавайн өөренип кирип алырын эрткен чылын-на бодай берген мен. Каяа-даа чорааш, солун черле салбас болгаш, чүгле шериг черинге өөренирге, шупту чүве халас боорун номчаан кижи мен. Ындыг болганда, мен дээди ужар-чүүлдүң училищезинче кирерин шагда-ла бодап алган мен.
Ооң бетинде меңээ таарзынмас чүве таварышкан. Ол училищеже кирерде, баштай ресвоенкоматтан мээң кадыым дугайында шынзылга херек. Чадаанада шериг комиссариады мени алды ай төнүп турда, кончуг таптыг доозукчу кежээ болур үеде, Кызылга барып шинчилге эртер сен деп мындыг. Ам шилиир апарган мен: бир болза шериг ужар чүүлүнүң училищези, бир болза доозукчу кежээзи. Шак мындыг уткалыг садыглажыышкынга мен бир класстан он бир класска чедир үзүк чокка өөренип келгеним доозукчу кежээмден ойталап кааптым. Ажырбас-ла боор, доозукчу кежээмни ужар чүүл училищези-биле санажып болур бодалдыг мен.
Эмчи шинчилгезин тулган эки эрткеш, документилерни Волгоградче, баар ужурлуг хоорайымче, чорудупкаш, манааш туруптум. Август эгезинде чагаа келген. «Училищениң бодунга эмчи шинчилгези-биле кирериниң шылгалдаларын дужаары-биле чедип келиңер» дээн чагаа болду. Эртенинде дораан Чадаанага чеде бээримге, шериг комиссары майор Шаламай Чадаана — Абакан автобуска, Абакан — Волгоград демир-орукка чоруур документилерни — шынзылганы бижип берди. Чанында өрээлде хакас омак-сөөктүг капитан тура: «Көрдүң бе, чүгле шериг комиссиязын эртип алзыңза, шылгалдаларга кирбейн барзыңза-даа, училищениң начальнигинге баргаш, бистен, тывалардан, шериг ужудукчузу чок деп тургаш, кирип алыр сен» — деп тулган эки сүме катты. Болур-дур эвеспе.
Волгоград хоорай боду узун, чиңге хоорай болду. Училищениң хериминиң аксында шериг эрттирип турар узбек оолдар бар чүве-дир. Мээң бижиим көргеш, эрттириптилер. Мени кайгадыпкан чүве: училище иштинде солдаттарның-даа, сержантыларның-даа, офицерлерниң-даа погоннары, бөрттериниң кыдыглары шуптузу ак-көк дээр өңнүг. Бистиң Тывавыстың дээринге, дүдүскөгүнге өңнеш болгаш каракка тааланчыы аажок.
Шылгалдалар дужаар дээш, Совет Эвилелиниң кайы-даа булуңундан келген 17-18 харлыг оолдар эңдерик. Хүлээп алыр комиссия келген оолдарны шериг ёзузу-биле роталарга, взводтарга үлептилер, мен 34 дугаар взводка бардым. Ам бисти курсант эвес, а «кандидат» кылдыр адаар чүве-дир. Училищеге кире бээрге, ында улуг бажың иштинде эштир бассейн бар, ол спортзал-биле тудуш. А ооң чанында көрбээним снарядтар бар: «лопинг» дээр, «хүнчүгеш» дег мергежилге долгаар, туруп алгаш хол, бутту быжыглап алгаш, куду баштаныр дээскине бээр турник-тир ийин. Турниктер, брустар та чеже чүве! Ужудукчу кижиниң кол-ла чүвези – бажы дээскинмес, ынчангаш ындыг спортчу дериг-херекселдер эңдерик бооп турары ол.
Эмчи шинчилгези-даа эгелээн. Шеригге шинчилгеден аңгыда, келир үениң ужудукчуларын бир өскээр шинчип, карактарның көрүжүнүң чидиин, хүндүскү, дүнеки үелерде кандыызын, адаанче, үстүнче каш градус көрүп кааптарын хынаар. Кулактарның дыыжызын база хынады. Мени шинчип турар чаражы кончуг аныяк херээжен эмчилер: «Даглыг черниң кижизиниң кулактары кедергей-дир» — дээрге, мен тургаш: «Мээң кулаам часкыныы дег болгай-ла!» — деп бодумну улам мактадым де. Карак шинчип турган эмчилер, эң адаккы үжүктерни саат чокка адаптарымга: «Ам чуваштардан Андриан Николаевтен өске, тывалардан база космонавт үнер деп барганы ол-дур» — деп каттыра аарак чугаалаай-дыр (Андриан Николаев дээрге 3 дугаар совет ужудукчу-космонавт-тыр, ол 1962 чылда космосче ужудуп үнген).
Баштың дескинер-дескинмезин азы вестибулярлыг аппаратты хынап, тускай сандайга олуртуп алгаш, тырыкыланып турарын хынады. Ону эрте бердим. Бистиң взводта Киевтен украин оолдар Овчаренко биле Бондарь бар, а Узбекистандан көрей омак-сөөк Ким деп оол бар, оларның-биле чоокшулажы берген мен. Свердловск хоорайдан келген оолдар база бар, шуптузу аэроклуб дооскан, хамааты ужар чүүлдүң оолдары. Шериг ужар чүүлдүң ужудукчуларынга негелде аңгы боор ужурлуг. Чижинче халдаан хартыга кандыг ийик, шүүргедеп келгеш куду окталы-даа бээр, ханы өрү дүштели-даа бээр болгайлар. Дараазында бир хүн баштарывысты рентгенге тырттырган, аэроклуб дооскан эрлер аңаа чыдып калдылар. Холуткан улус чанып турлар, бир чамдыызы эмчи шинчилгезин эртип чадап каан, өскелери кирериниң шылгалдаларын дужаап шыдаваан. Бир хүнде-ле 50 ажыг кижи чанып турар деп бир хүлээп алыр комиссияның офицериниң чугаазы мындыг болган.
Бир хүн бисти шуптувусту чыскаап алгаш, хуралдаар залга эккелдилер. Сандайларга олуруп турувуста, чүвүрүнүң кыдыында ак-көк алаларлыг шериг кижи кирип келди, ол дээрге училищениң начальниги генерал-майор Виктор Новиков болган. «Экии, эргим кандидаттар!» — деп, училище начальниги шериг үн-биле мендилешти, бис чаңгыс кижиниң үнү-биле: «Кадыкшылды күзедивис, эш генерал!» — деп, демги сержантының айтып бергени-биле чыккылады харыыладавыс. Новиков генерал баштай Качинскиниң дээди ужар чүүлүнүң Ленин орденниг Кызыл туктуг ужудукчулар училищезиниң кыска төөгүзүн чугаалады.
– Бо училище 1910 чылда Крымда Качи хемниң кыдыындан тывылган. Ол ужудукчу-хыдыкчыларны белеткеп турар, дөрт чыл өөренип доозарга, инженер-ужудукчу деп дипломну база биче лейтенант эргени бээр. Качинскиниң бо шериг училищезин Совет Эвилелиниң 260 маадыры дооскан. Оларның аразында Иван Кожедуб үш дакпыр Маадыр болган, космонавт Валерий Быковский база. Ийи дугаар курстан эгелеп Л-29 дээр чехословак реактивтиг самолётка ужудуп эгелей бээр силер. Оон дараазында Ми-17, МиГ-19-тарга ужуткаш, амгы үеде чаа ажыглалга кирген, үнден дүрген ужар МиГ-21 деп самолёттарга башкарып өөренгеш, полктарга барып, шериг хүлээлгезин эрттирер силер — деп, генерал хөй-ле дыңнаксанчыг чүвелерни чугаалааш, адак соонда мынча дидир:
– Бистиң училищениң курсантыларынче Волгоград хоорайның уруглары карак базар чүве, доозуптарыңарга, өг-бүле айтырыы нарын эвес деп билиңер — диди.
Училище начальнигиниң хей-аът киирген чугаазының соонда мээң-даа ужудукчу-хыдыкчы болур дээн күзелим дам барган. Чүгле эмчи комиссиязын эртип алзымза кирериниң шылгалдазы бөдүүн чүве-дир деп бодап, демги хакас капитанның сүмези бар болгай — «бистен, тыва улустан, чаңгыс-даа шериг ужудукчу чок улус бис...».
Училище хериминиң иштинден үнер эргевис бар эвес, кежээки чем соонда хостуг шакты канчаар эрттирерин боду билир чүве болгай. Мен шала озалааш черде узун сандай тып алгаш, ооң кырында өрү көрүп алган чыдыр мен. Улуг хоорайларга чурттап чораан орус эрлерниң аажы-чаңы туразында боор, аас-дыл-даа, ыр-шоор-даа оларда: «...и в нашем новом Ереване будет много веселья, будет много вина...» дээн шала тунук үн-биле чеди хылдыг гитара-биле үдеткен бо оранның аялгазы дыңналы-дыр. Арага дээрге мээң дүжүмге-даа кирбес чүвем-дир. Бир дугаарында, Тывамны бодап кээримге, оран дүвүнде, мынча ырактан келген, артында тыва кижи бо хамык орус оолдарның аразынга атты черле сып болбас.
Эмчи шинчилгези доостурунуң кырында келген, мен эрте-ле бээр хевирлиг мен. Авам амыдыралын кайыын салыр, бир дуңмам чеди класста, өскези бирги класска өөренир болгай. Школага улус таныштыг апаар чораан, чаңгыс мен-не чүрээмни кымга-даа чоокшулатпаан мен. Ол кежээ мындыг чүвени бодадым, ам кол-ла чүве — училищеже кирип алыры, херек бергедей берзе, орус-даа уруглар «карак базыптар». Тыва уруглар бир полктан өске полкче мени кайыын эдерерил.
Бистиң бедикке кадыывыстың байдалын билип алыры-биле барокамерага олурар апарган бис. Кире бээрге, сандайларлыг, ортузунда бичежек столдуг, кыдыгларында янзы-бүрү сывырындактарлыг, херекселдерлиг, шлангаларлыг. Эр эмчи бисти: «Шлефонну кедип алыңар!» — дээш, кижи бүрүзүнүң өштүнге хан базыышкыны хемчээрде шарыыр пөстү шарып кагды, секундомер база тутсуп берди. Ол ам барокамераның эжиин хааптар, даштын эмчи-биле харылзаа шлефонда радио-биле харылзажыр. Бо камера иштинде агаар базыышкыны чоорту бичиилээш, 5000 метр бедикте дег кылдыр деңнептер болду. Кулактарывыста эмчиниң: «Бир минутада судалыңар каш-тыр, санаңар. Саннарны берген саазыннарга демдеглеңер!» — дидир. Менде чүрек согуушкуну доктаамал — 56 хевээр болду. «Агаар базыышкынын эвээжедип эгеледивис, 3000.., 4000.., 5000 метр. Судалыңар санаңар.., хан базыышкынын көрүп бижиңер…». Бедикке мээң чүм-даа канчанмаан, чүгле изинчии кончуг чорду. Ам-на адаанче бадыптывыс: «Кулааңар дүүңейни берзе, чарааңарны боостааже ажырыңар!» — деп, рация дамчыштыр эмчи чугаалады. Барокамерага ниитизи-биле 45 минута болдувус, шуптувус ол шинчилгени эрте берген болдувус.
Бистиң 34 дугаар взводтан 11 кижи эң кадык болган. Бисти шылгалдаже киирипкен! Кирериниң шылгалдаларын институтче дужаары-биле дөмей, херээжен башкылар келгеш хүлээп алды. Мен 20 балл чедирип шыдавадым, даап бодап турганым дег, математикага үш алган мен. Эртенинде хүлээп алыр комиссия өрээлинде мээң ат-сывым чанар улус аразында бижиттинген болду. Аңаа шоолуг-даа муңгаравадым, сөөлгү аргам бар болгай.
Дүъштеп алгаш, штабта узбек оолдардан айтырарымга, 3 каът тууйбудан кылган бажыңче айыттылар. Ийиги каътче үнүп бар чорааш, ханада көөрүмге, училищени дооскан Совет Эвилелиниң Маадырларының аттарын алдын үжүк-биле ында сиилбип каан болду, чададан үне бээрге, училищениң тугун шил хааржак иштинде тургуза шанчып каан, ооң чанында автоматтыг солдат сырая берген таңныылдап тур. Училище начальниги генерал-майор Новиковтуң эжииниң аксында мээң-биле кады кандидаттап турган ийи оол тур. Сөөлүнде турган узун хаайлыг оолдуң соонга туруп алдым. Кире бергеш, хакас капитанның айтып бергени ёзугаар: «Эш генерал, бис дээрге тывалар ...» — дээш, бодум-биле бүдүү чугааланып турумда, кыдыымда кижи думчуу шүш-даа дээн ышкаш. Бажым көдүрүп келгеш көөрүмге, чанымда оолдуң караан шырыңма дуглаан дег суглуг, а ындындаазын, семис арынныын көөрүмге, ооң ийи чаактарын куду ийи борбак чаштар кончуг оожум бадып чорлар. Ойт, дадайым, дораан-на сагыжым дүүрей берди! Бо оолдар, билдингир-ле, кирбейн баргаш, мен дег база чанар болу бергеннер-дир. Оолдар кара чажындан-на ужудукчу адаларының изин истээр деп шиитпирлеп алганнар. Ынчангаш мен кым мен? Дуу талыгырда, кайда Көшпесте — кижи көжүп шыдавас черде өшкү, хой кадарып чораан ада-иениң оглу-дур мен. Ол оолдар база бистиң-биле дөмей бүгү бергелерни эрткен болгайлар, ынчангаш мени мурнай училище начальнигинге кирер дээн, адалары айтып бергени чадавас. Ээ-та, мен дег бөдүүн кижи мындыг ужудукчулар оолдары-биле эннешкен херээм чүү боор, училище начальнигинге дилег кыла берзимзе, аас човаа болу бээр. Мый-ыттың сагыжы таңды бажында чүве дээни кай! Дужаапкан документилеримни ындыкы өрээлден алгаш, чанар негелдени бижидип алдым.
Ындыг янзылыг мээң шериг ужудукчу намдарым бо оолдарның хайында төнген. Бажыңымга келгеш, мээң-биле чүү болганын авамга чугааладым, ол тура: «Бир чыл иштинде акшадан ажылдап алгай сен, келир чылын Красноярскыже ужа бергеш, өөренип кире бергей сен, оон самолёдуңга олургай мен» — деп, авам ырак черже өөренип кире бербээнимге дыка амыраан дег, каттырып чугаалай-дыр.
Август ай төнер чыгай берген, шеригден эрлер чаа кээп эгелээн турган үе чүве. Автобус доктаар черге улус сонуургап көрүп тур мен. Бир шериг кижи дүштү, погоннарын, бөргүн көөрүмге, дыка таныырым ышкаш, Тываның дээри дег ак-көк өңнүг фуражкалыг, көөрүмге, Борбаан-оол Моңгуш!
— Сени көңгүс танывайн бар частым, улуг, шыырак деп чүвеңни але! 3 чыл иштинде сээң чорааның Качинскиге авиацияга үзе тептим. Ол училищени мен кончуг эки билир мен, курсантылар бирги курска кирип алыр, ооң соонда өөренип эгелээш, чамдыктары бергезинге шыдашпайн дезип эгелээрлер. Бир чамдыызы анаа шериг эрттирер кылдыр чоруй баарлар. Курсантылардан 200 кижиден чүгле 100 хире кижи доозар чораан. Мен ынчан полкка турдум, сени «ол училищеже кирбейн көр» деп чагыыр деп турдум. Ол училищеден чеже курсантылар аварияга таварышпаан дээр сен, бир курсантының реактивтиг самолёду черже кире берген, ону ушта казып-даа турдувус.
Мен сен чокта-ла кирбедим ышкажыл — дээш, иелээ бар-ла шаавыс-биле каттырыштывыс-даа.
Маадыр-оол Ховалыг
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29