| ОКТЯБРЬ 25 – БҮГҮ-РОССИЯНЫҢ ЧОЛААЧЫЛАР ХҮНҮ |
Октябрьның сөөлгү улуг-хүнү. Амыр-дыш хүнү. Бичии турумда, ачам ол эртен костюмун, базар кара чүвүрүн кеткеш, галстугун шарыттынгаш, туфельдерин кедипкеш, машиназын мунупкаш, эштери-биле байырлаар дээш, чоруптар чораан. Шак ол чыыштарның херечизи болур чуруктар-ла өг-бүле альбомунда арткан.
Ачавыстың шак ол хүндүткелдиг байырлалын «Чолаачылар хүнү» деп адаар чүве. Ачавыс ам аравыста чок-даа болза, октябрьның сөөлгү улуг-хүнү кээрге-ле, «Ачавыстың хүнү» дижип, сактып чугаалажы бээр бис.
Бүгү назынында чолаачылап, арат-чонну аргыштырып чораан улуска улуг ужур-уткалыг хүн. Амгы үеде машина-балгат көвүдээн болгаш, чолаачыларга «пөк» апарган-дыр бис. Шаанда машина-балгат чаа-ла сайзырап эгелээн үеде колхоз, совхоз машиналарындан өске техника турган эвес. Ынчангаш албан черлеринде чолаачылап чоруурлар аажок хүндүткелдиг улус чораан. Ынчангы үениң чолаачылары даргалар дег костюмнарлыг, галстуктарлыг, туфельдерлиг болур чүве. Ынчангаш мен бичии кижи эгезинде ачамны дарга деп бодаар чораан мен. Амгы-даа үеде чолаачының ажылы өске мергежилдер дег харыысалгалыг ажыл. Ону чүгле шыдамык улус күүседип шыдаар. Бүгү назынында улус сөөртүп ажылдап чоруур чолаачылар хөй. Ындыгларның бирээзи «Тывамедиабөлүктүң» идегелдиг, хүндүткелдиг чолаачызы Тимур Кыргысович Ямбильди «Шын» солуннуң редакциязынче чалааш, ооң ажыл-ижиниң, өг-бүлезиниң дугайында чугаалаштывыс.
– Тимур Кыргысович, бодуңарны болгаш өскен-төрээн чериңерни солунувустуң номчукчуларынга таныштырыптар силер бе?
– Ачам Кыргыс Чоорумбаевич Ямбиль – Эрзин, авам Сержиңмаа Санчытовна Ямбиль Барыын-Хемчик чурттуг. Үш кады төрээн бис. Менден улуг угбам болгаш бичии дуңмам бар. 1958 чылда Кызыл хоорайга албан-хаакчы өг-бүлеге төрүттүнген мен. Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалыкка школаже өөренип кирдим. Ачам Иштики херектер яамызынга, а авам Херээженнер чөвүлелин удуртуп, уруглар садынга эргелекчилеп дээш удуртукчу ажылдарга ажылдап чораан.
– Эң-не баштайгы ажылыңар каяа эгелээнил?
– 1973 чылда шериг безин чорбаан үемде, 15 харлыымда, Барыын-Хемчиктиң культура килдизинге чолаачылап эгеледим. 1975 чылда Кызыл-Мажалыктың көдээ ажыл-агый техника черинге слесарь-моторист болуп ажылдадым.
Ооң соонда 1976 чылда шериг албан-хүлээлгем күүседип чорупкан-дыр мен. 1978 чылда шеригден халажып келгеш, кожууннуң көдээ культуразынга автобус мунуп ажылдай бердим. Почта салбырынга, "Чаңгыс демниг Россия" партиязынга, «Шын» солунга, «Тувинская правда» солунунга дээш бүгү назынымда чолаачылааш, ам бо хүннерде «Тывамедиабөлүкте» ажылдап чор мен. «Шын» солунга ажылдап эгелээш, олчаан парлалга бажыңындан үнмээним ол-дур.
– Чолаачылаарындан өске ажылга ажылдап көрбээн ышкажыл силер, Тимур Кыргысович?
– Ийе, руль долгаардан өске ажыл кылып көрбээн мен. Бажың ажылы дээрден башка өске ажылдар-даа кылып билбес-тир мен ийин.
– Өг-бүлеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Шеригден келгеш-ле, 1978 чылда өөм ишти Елизавета Сюрюновна-биле танышкаш, өг-бүле туттувус. Оолдуг, кыстыг болдувус. Өөм ишти Кызылдың 3 дугаар школазында география, биология башкызы болуп ажылдап чоруур. Дүн-хүн дивейн ажылдаарымга, өөм ишти-ле мени деткип, аъш-чемимни кылып берип, үдеп, уткуп чоруур. Уйнуувус болгаш ашак-кадай бо үеде үжелээн чурттап турар бис. Даң адар уруглар сады, школа, ажыл деп шак мындыг маршруттуг бис. Өөм иштинге четтиргеним илередип чоруур мен. Хирлиг идик-хевимни чуп, мени карактап чоруур кижим – уругларым авазын хүндүлээр мен.
Оглум Барыын-Хемчикте, уруум Шагаан-Арыгда полицияда ажылдап чоруурлар. Алды уйнуктуг бис. Баштайгы ийи уйнуктарывыс база өг-бүлелиг, чаңгыс-чаңгыс өпеяаларлыг. Ынчангаш шупту каттышкаш, 8 уйнуктуг-дур бис.
– Эң-не ырак орууңар?
– Набережные Челны биле Оренбург хоорайларже, Татар Республикаже чолаачылап чораан мен. Оренбургче дүк сөөртүп чордум, а Татар Республикадан чаа КамАЗ мунуп эккелдим. Чартык ай хире ырак черге чорааш, Тывам суун сактып чораан мен. Ол черлерниң суун ижип шыдавас болдум. Ижиртинмес, амданы тулаазыг, а крандан ижерге, эмин эрттир хлорзуг боор чүве чораан. Саян кырынга халдып үнүп келгеш, кара-сугну ижерге, амданныын, чаагайын.
– Совет-даа, амгы-даа үеде чолаачылаан ышкажыл силер. Силерниң бодалыңар-биле ол ийи үениң ылгалы чүдел?
– Совет үеде машина-балгат эвээш болгаш, машина мунары шөлээн турган. Амгы үеде чолаачылаары амыр эвес, машина-техника көвүдээн, орук шимчээшкини аттыг нарын апарган-дыр. Шаанда орукка чорда, машина үрели бээрге, эрткен-дүшкен машиналарны дозарга, ыяап-ла туруптар, дузалажыптар турган. Амгы үеде кандыг-даа машинаны дозарга, дуза кадар улус эвээш. Шаанда мунган машинам үрели бээрге, бодум кылып алыр чордум. Улгады берген болгаш бе, амгы үеде машина кылырда, коллегаларымга дузалаштырар апардым.
– Чолаачы болбаан болзуңарза, кандыг мергежилдиг болур турган силер?
– Бичиимден тура-ла черле өске мергежилдер күзевес-даа, бодавас-даа чораан мен. Чүгле чолаачы мергежилди сонуургаар болган мен. Даайларым шупту чолаачылар турган болгаш, оларны-ла эдерип өскеш, бичиимде-ле машина мунуп эгелээним ол. Ынчангаш 15 харлыымда-ла чолаачылап турганым ол-дур ийин. Даайларым машина кылырга, дузалажып чоруп тургаш, кылып өөренип алдым.
– Амгы үениң чолаачыларынга кандыг сүмелер кадып болур силер?
– Бир дугаарында хүндүлээчел болурун күзээр-дир мен. Орукка чорааш, бот-боттарынга дузалажып чорууру чугула. Бо үеде чолаачылар эмин эрттир туразы улуг апарган-дыр. Оруктан үнүп чадап чыткан кижини эрттириптерин билбес. Частырыг кылыпкан азы орукче үнүп чадап чыдар кижини көре тура-ла, хамаанчок мурнун былаажып халдыр. Эрттириптер деп чүве билбес. Чүгле бодунуу-биле хөме таварыыр. Чежемейниң-даа кол орукта болзуңза, чаданчып турар кижини эрттириптериңге, чүүң-даа канчап барбас, эрттириптери сеңээ берге эвес ышкажыл, эрттирип өөренип ал деп чагыыр-дыр мен. Чаа машина мунуп өөренип чоруур улус-даа чоруур болгай. Ынчангаш орукка дүрүмнер кол, ынчалза-даа кижизиг чорук база оон чыда калбас ужурлуг.
Орук шимчээшкининиң культуразын сагыыры чугула. Дүне чоруурга, машиназының чоок черге чырыдар караан кывыспас, а ырадыр чырыдар чырыын удур келген чолаачының караан чылчырыкталдыр-ла кыпсып алгаш чоруур боор-дур. Ынчангаш хөй-ле орук озал-ондактары болуп турарының чылдагааны ында. Бир эвес чолаачы бүрүзү оваарымчалыг болуп, чүгле бодун эвес, а удур келген болгаш соонда-мурнунда чоруур чолаачыларны бодап, бодамчалыг чоруур болза, озал-ондактар-даа эвээжээр-дир ийин.
– Херээжен чолаачыларга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Кыс чолаачылар көвүдээн, ынчалза-даа олар оожум-даа болза, чурумнуг-дур ийин. Дүрүмнерни сагып чоруур. Олар үен-даян халдырындан коргар. Аныяк оолдар бар-дыр, арай тенектенип машина мунар. Ындыг оолдарга бодун эде-хере тыртынып, кижизиг алдынып чоруурун күзээр-дир мен. Ийе, сен бодуң ууңда тенектенип машина мунуп чоруур сен. Ынчалза-даа руль долгап чоруур үеңде сен чүгле бодуңнуң эвес, а орук шимчээшкининиң киржикчи бүрүзүнүң амы-тыны, кадыкшылы дээш харыысалгалыг сен. Сээң тенек чорууңдан өске улус когарап болур деп чүвени думчуунга кертип ал!
– Чолаачылар хүнүн канчаар демдеглеп турар силер?
– Кады ажылдап чоруурум чолаачылар шупту чыглып алгаш, шайлап демдеглээр бис. Чамдыкта гаражка-даа, а бир чамдыкта арга-арыгга-даа шайлаар бис. Чолаачы эштерим хөй. Өг-бүлелеривис-биле кады удур-дедир харылзажып, дузалажып, деткижип чоруур бис.
– Хоочун чолаачы болганыңарда, Тываның оруктарынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Оруктарывыс экижээн. Көвүрүглерлиг апарган бис. Ооң мурнунда чамдык черлерге кежиглерни машина-биле сүстүрүп-даа чордувус. Экизи көрген, ам черле машина-биле сүстүрүп кежер кежиглер Тываның девискээринде артпаан боор. Тываның кожууннарында дыка берге оруктар безин кылдынган, ол дыка эки. Берге оруктар деп оруктар чок, а кадыр оруктар харын бар-ла-дыр, ону канчаар өскертиптер деп, ооң мурнундаазынга көөрде, черле оруктар экижээн.
– Ажылдап чорааныңар албан черлериниң кайызы силерге эң-не эргим болган ирги?
– Кайы-даа организация бодунуу-биле дыка солун. Албан черлеринге кандыг-даа даргалар, кандыг-даа ажылдакчылар чоруур. Кайы бирээзин онзагайлап демдеглеп шыдавас мен.
– Эң-не таарзынганыңар удуртукчу кым ирги?
– Роман Всеволодович Тас-оол кижиге хөй, артык чүве чугаалавас. Чаңгыс катап өзээнче киир чугаалап каар кижи. Частырыг кылыпкан болза: «Ынчанмас чоор, моон соңгаар ындыг чүве кылба» деп чагыырга-ла, кижиниң бажынга «чык» дээр, олчаан ол частырыгны кажанда-даа кылбас сен. Та чүге чүве, гипнозтапкан-биле дөмей кижи-дир ийин. Ажылдан озалдай берген болзуңза, «озалдава даан сен» дээр ол-ла, аттынмас, алгырбас, анаа чугаалаар. Бөдүүн, даргазырап турбас, сээң-биле дең эргелиг эжиң дег, кижизиг чугаалажыр. Оозу дээш хүндүлээр мен.
Оон ыңай "Чаңгыс демниг Россияга" чолаачылап турумда, Алексей Иванович Очур база кончуг эки даргам чүве.
– Бо үеде ажылдап турар графигиңер берге боор аа?
– Дежурный хүнүмде даң бажында 05.00 шакта тургаш, машина-балгадым үндүрүп алгаш, сөөртүр корреспондентимниң, операторумнуң чурттап турар черинче хаптар мен. Олар кайда-даа чурттап турар боор. Амгы үеде суг болза, хүннүң-не тырттырар хемчеглер, сургакчылаашкыннар. Орай дүне-даа чанып кээр мен.
– Чолаачы кижи кандыг болур болза экил?
– Чолаачы кижиниң машиназы арыг-силиг болур ужурлуг. Үзээр, чаар ажылдарын үе-шаанда кылыр. Черге үрелбези-биле үргүлчү септээр. Орукка чорааш, кичээнгейлиг болур. Бо үеде машина мунары арай нарын. Оруктарда мал-маган база хөй-дүр. Кол-ла чүве арага ижип болбас. Бир эвес араганы амзапкан болза, руль артынга олурбас. Эзирик байдалга чычаан мунар болзумза, өске улустуң чуртталгазын үрээним ол деп ыяк сактып алыр херек. Улуг улусту, чуртталга көрбээн чаш ажы-төлдү-даа үстүрүп, өлүрүп кааптып болур. Руль артынга олурупкаш-ла, бир-ле кижиниң салым-чолу, амы-тыны дээш харыысалгалыг мен деп чүвени медереп билири чугула.
– Мал-маганын хостуг салыпкан кадарчыларга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер, Тимур Кыргысович?
– Малчын кижи малын карактаар ужурлуг. Дүне улуг орукка мал үстүрүп кааптарга, машина чүү-даа чок үрелип каар. Үрелген техниканы кылдырар ужурга таваржыр. Ынчангаш малдап чоруур малын чогуур үе-шаанда кажаалаар, карактаар. Улуг орук кежерде, кадарчы кижи боду туда кадарып чоруур болза эки.
– Силерниң көрүжүңер-биле, кайы кожууннарның девискээринде эң-не хөй кадат чок мал бар-дыр?
– Улуг-Хем, Бии-Хем болгаш Кызыл кожууннарның девискээринде улуг оруктарда кадат чок чоруур мал дыка хөй. Өске кожууннарда мүн-не чүгээр. Чоокта чаа Красноярск чорувуста, үш инек бастырып каапкан чыдар болду. Машинадан кижи алыр чүве чок. Аңаа кым буруулугул? Малдың ээзи болбайн канчаар. Машинаның ээзи когарап арткан. Үш инектиң ээзи тывылбайн барган. Аалында кажаага турар ужурлуг инек улуг орукка кылаштап чорааш, улустуң амы-тынынга четкен-дир. Узун орукка кандыг-даа техника дүрген халдып чоруур болгай. Хенертен инек таваржып кээрге, орук озал-ондаа болур, чолаачы-даа, пассажирлер-даа когарап, амы-тынындан чарлып турар.
– Пассажирлерниң сагыыр ужурлуг дүрүмнерин чугаалап бээр силер бе?
– Кандыг-даа машинага олурупкаш, тускай курну шарыттынып алырын утпас. Чамдык улус ону чолаачыга херек деп бодаар. Чок, ол шынында пассажирниң бодунга херек камгалал-дыр. Орукка чүү-даа турар, бир эвес орук озал-ондаа болур болза, пассажир бичии-даа болза камгалалдыг болур-дур ийин. Бичии уругларга кресло болгаш пассажирниң шарыттынар куру шагдааларга херек чок, а сээң бодуңга херек, сээң амы-тыныңның камгалакчызы ышкажыл. Чычаанга олурупкаш, боду-ла креслону, курну негей бээр кылдыр ажы-төлдү өөредип алыр ужурлуг бис. Чолаачыга шаптыктавас, үен-даян тура халывас. Пассажирлерниң эң-не кол дүрүмнериниң бирээзи – чычаанга олуруп чыда, будунуң довураан азы харын кактаар. Ынчан чолаачының сеткили өөрүүр.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn