Ам бо шагның школага, уруглар садынга Чаа чыл уткуур байырлалдарының магалыын чүү дээр ону: ханага азып алыр чуруктар, плакаттар, ойнаарактар, кылаңнааштар, чивеңнешкен өңнүг оттарның кандыызы-даа бар – шупту белен, акшаң-на четчир болза. Безин чадаарда, кым болуксаар сен, ол маскарадты далдап тургаш, садып алыр сен. Бүдүн класска 15-20-даа костюм херек болза, шуптузун дөмейлештир чүмнеп алыр аргалар хөй. Херек болза, боду ойнап маңнап турда, бүткүр бодун чивеңнээн отчугаштар чайынналдыр чырыдып берип болур. Анаа кижилерден 4-5 катап улуг үрдүрүп каан өңгүр чараш ойнаарактар байырлалды каастап турар болу берген.
Бис өөреникчи турувуста, шуптузун хол-биле кылыр: өңнүг саазыннарны диле кезип-кезип, илчирбелер, тукчугаштар кылыр, чуруп бижээн хана солун чараштаарда, шивижигешке азар кылагар ойнааракты албан-биле бускаш, хоюдур чуура соктап-соктап, суук хырбаны төккеш, ооң кырынче шевергин кылдыр бызап, кадырар. Бо хүнде дег янзы-бүрү өңнүг кылаңнааш чайырлыг тускай саазыннар, материал турган эвес, эң чараш каасталга ол турган – чуура соктап каан ойнаарак.
Элээди үелерде Чаа чыл чоокшулаарга, сагышсырап, башкылар-биле дугуржуп чадап, хилинчээн көөр чидиг айтырыывыс байырлалдың кежээки шакта болур ээлчээнче кирип алыры турган. Эге класстарга эртенги шакта, ынчан ортумак класстар дивес, дүъштекилер дээр турган, оларга хүндүс эрттирип кааптар чүве. А кежээки ёлка, ийе, ол байырлалдың ады-ла ындыг турган – ёлка, дыка солун болур. Спорт залдың улуг-улуг соңгалары кежээ дүжерге, иштинден караңгы кылдыр көзүлгеш, каастап каан зал, улуг класстарның бажыңнарындан чыып эккелгеш, кожуп-кожуп, чырыдыпкан янзы-бүрү гирляндалары кайгамчык чараш апаар. Шак ындыг тоолзуг, хуулгаазын үеде ёлкалаары – дыка улуг аас-кежик. А бир эвес ол байырлалды дириг хөгжүм, оркестр азы кайы-бир ол үениң сураглыг бөлүүнүң ыраажылары эрттирип бээр суг болза, ол ам сеткил ханыышкынның, чоргааралдың, чаа-чаа күзелдерже кылыйтырының эң дээди чадазында келгениң ол болур.
Таныттынмас маскарад кедипкен ойнап халып турар хирезинде, чамдык кичээнгей чок уруглар, оолдар тергиин эки өөренген дээш, Соок-Ирей шаңнай бээрге, шыданмайн, маңнап чеде бергеш, эртежик-ле улуска таныттырып алырлар болгай.
Тоолдар көрүлдезинге киришкеш, бир рольду чаа ойнапкаш, шолага чедингеннер база кайы көвей. Чамдыктары мырыңай олчаан атсынып, улгаткыже дээр эдилеп чоруурлар. А бир чамдыызы бодун ынчаар шолалап турар деп билбес, ол хирезинде үе-чергези чыглып келгеш, хөөрежирде, дуу кым Хаврошечка аан, Кощей Бессмертный аан деп чугаалажыры чажыт эвес.
Чаа чыл байырлалының танцы-сам мөөрейи дег уттундурбас кезээ-даа чок. 10 класстың бажының дүктерин өл чигир-биле тургуза эткеш, кылаңнааштар чажып каан оолдарының брейк танцызы, 9-тарның индий танцызы, 7-лерниң тура дүшпес чычааннарының танцы-самы дүүн чаа болган дег уттундурбас. Бот-боттарын ажып алыр дээш, адаан-чижилге дыка улуг турганы шын. Ол-бо ырак черден танцы-сам тургузар тускай эртемниг азы салымныг кижини бүдүү хөлезилеп эккеп-даа турар-ла. Чараш шимчээшкиннерни интернеттен көрүп алыр деп чүве ол шагда турган эвес.
Чылдың-на чыып-ла турар, та чүге эки шыгжаттынмас турган чүве: класстан кижи бүрүзү школа ёлказынга «бир игрушка дужаар» деп «чарлык» бар. Кижи бүрүзү сеткилинден күүседир. Беш ажы-төлдүг өг-бүле чылдың-на беш ойнааракты берип турганы-ла шын. Школага дээш кезип эккелген шивини улаштыр клубка каастаар, ойнаарактар ынаар кады көже бээр турган чүве ирги бе...
Хана солун чуруур деп мөөрей база эң маргыштыг. Класстың тулган чурукчузу бөдүүн карандаш-биле сомалай шааптарга, артканнары өңнээр, будуур. Холунуң үжүү чараш кижи өңнүг фломастерлер-биле байыр чедириишкини, шүлүктер бижиир. Эң адаанга чаңчыл ёзугаар «Орган: 9 класс» деп бижип каар. Утказы кандыг сөзүл деп кым-даа боданмас, шупту ынчаар өттүнчүп чоруптар чүве болгай.
Бир-ле катап Аът чылын уткуур Чаа чылда өске школаның кайгамчык чараш хана солунун дүжүрүп алгаш (оларның мурнай болуп каапкан), чурукчу чаңгысклассчывыска кара олчаан кылдыр чурудуп алган бис. Түңнелдерин үндүрүп, шаңналдарны тыпсып каапкан – бистиң класстың ады үнмээн. Чүге? Таанда-ла! Кончуун аа! Анаа каяа ону эрттирер бис, сүржүп, сайгаржып кирипкен бис. «Силерниң бодуңарның хана солунуңар эвес-тир, куду школадан оорлап эккелгеш, азып алган силер» — деп бо ийин. Хорадаанывыстан чарлып кал чазып турар бис. Ынчалза-даа, шынап-ла, бистиң-дир, Аяс чуруп каан деп шынзыдып чадап каан бис. Чүге дээрге ватман саазынны тургуза азар кылдыр аъттың хемчээли-даа, ажыглаан өңнери-даа кара олчаан болган. Бистиң бажывыс чедир ажылдавайн барганы ол. Саазынны доора калбак кылдыр азар боорда, ортузунга аът чуруу, кыдыгларынга бодувустуң шүлүктеривис, байыр чедириишкиннеривисти бижип алган турган болзувусса, ынчан ёзулуг тиилээр турганывысты билип каан бис. Частырыгларынга өөренир дээри шын, ооң соонда кончуг кичээнгейлиг апарган бис.
Класс бүрүзү чеже метр илчирбе, чеже метр тукчугаштар кылгаш дужаар деп чарлалды чандыр дыңнаар бис. Өске класстарны ажып алыр дээш, кымда-даа чок, эң-не чараш, чиңгир өңнүг саазыннарлыг болур дээш, кыдырааш арыннарын гуашь, акварель будуктар-биле өңнеп-өңнеп, парталарга кургадыр чадар бис. Оон диле кезип, чыпшырып кириптер. Будукка былчашпаан кижи-даа чок болур чүве. Билбейн боражып алырындан аңгыда, арыннарны чуруп алыры база турган. Класс оолдары албан бир-ле уругну туткаш, кара сал чуруп, кызыл думчук кылып каары анаа-ла-бир черле турар оюн ышкаш болур. Байырлал төнерге, өңнүг илчирбелерни даштыгаа хөлбеңнедир октаптар чораан чүве, ам бодап кээрге, өрттедипки дег. Ооң үзүндүлери суурнуң кайы-даа кудумчузунда эстеңнедип чыдар болгай. Чамдыызының будуу өл харда эстип, боражып чыдар.
Маскарадтар база тывызык-ла болур ийин. Чаа чыл байырлалының чылдан чылче өскерилге чокка кел-ле чыдар чаңгыс овур-хевири-бар – Яга кырган-авай. Кырган-авазының бир юбказын кедипкеш, чолдак алгы тонну аңдара кедипкеш, куржанып алыр. Салбактарлыг аржыыл болгаш арнын таныттынмас кылдыр маска кедип алыр. Хараган ширбиижи албан холунга турар. Түвектии-даа кончуг: зал долдур эстеңнедип, ширбиижи-биле ужугуп, бичиилерни ыгладыр коргудуп, кылынмазы-ла чок. Колдуунда оолдар ынчаар кеттинер чүве. Кызыл Бөртчүгештиң, Золушканың, Алдын балыктың, Паганың, Зорронуң хептерин кайгамчык чараш кылдыр даарап бээр авалар база бар. Чингачкукка баштаткан индейлер, Хон Гиль Доннар, ниндзялар дээш кымнарны чок дээрил. Эвилелдешкен республикаларның төлээлери мырыңай чараш: грузиннер, орустар, казахтар, украиннер, дагестаннар, якут кыстар, чукчалар...
Соок-Ирей эки өөренгеннерни шаңнап-мактаар. Ооң кырындан класс белээ деп конфет-чигир база алыр. Оларны солуннарда ораап каан болур. Целлофан хап, амгы үениң чараш белектер сугар сумкалары турган эвес. «Известия», «Правда», «Шын» деп солуннарны хөлчок эки сактыр-дыр мен. Садыглар баартактарында база солуннар чыдар, килдээр чемни аңаа ораай шаап бээр. «Доң картошка» деп адаарывыс груша белек бүрүзүнге албан чоруур. Ам болза грушаның та чүү деп хевири чүве ыйнаан, ону танывас, чип өөренмээнивистен доң картошкага дөмейлеп турган хире бис.
1980 чылдар болгаш 90 чылдар эгезиниң школачы Чаа чыл байырлалдары шак-ла мынчаар эртер чүве. Солуну-даа кончуг, уттундурбазы база кончуг. А кылагар дождиктерни чаңгыстап үзе тыртып алгаш, бир ужун хөвеңге ораапкаш, ону өттүргеш, бажың дээвииринче чыпшыр шаап турганын аравыста сактыр улус бар ирги бе? Пластилин-биле чыпшырып каапкаш, кымнар кончудуп турганыл? Соңгазының караанга шивижигежин каастап алыр дээш четтикпейн турган чаштар-ла хөй болгай аан. «Элек, баштай бажыңны чугайлаар чүве-дир» — деп, авазы ынатпайн чораан улус та чеже. Боттары бижий бээрлер ирги бе?
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25