Таӊды кожуунга хин хавынга тураскааткан фестиваль болуп эрткен. Дүрген суму чагыргазы биле сумунуӊ Херээженнер чөвүлели демнешкеш, хин хавы даараарынга тураскааткан улуг хемчээлдиг фестиваль-байырлалды организастаан. Таӊды кожууннуӊ Дүрген-Ооруу деп кайгамчык бойдустуг, онзагай чараш шуралгактыг черге республика чергелиг хемчег эрткен. Россияда чарлаттынган Россияның чоннарыныӊ чаӊгыс деминиӊ чылынга база Тывада чарлаттынган Тургузукчу күш-ажылдыӊ болгаш өг-бүле ыдыктарыныӊ чылынга тураскааткан бо хемчегге кожууннуң суму бүрүзүнден хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер киришкен.
«Хин хавы» фестиваль анаа-ла мөөрей эвес, а республика чергелиг улуг байырлал. Байырлалдыӊ мөөрейлиг кезээ делгелге-биле эгелээн. Ону бедик деӊнелдиг шииткекчилер-биле кады келген аалчы бүрүзү сонуургап көрген. Киржикчилерниӊ делгелгезинде чүнү чок дээрил! Аргаан, даараан идик-хеп, чадыг-хевистер, эттээн алгы-кеш, сүттен, далган-тараадан, эъттен кылган аъш-чем дээш карак даалыктаар!
Хадыӊ-Аксы арбанындан 6 ажы-төлдүӊ ада-иези Чодураа Дамба-Сюрюновна биле Эдуард Александрович Оюннар ол хүн 3 бичиилерин эдертип алгаш келгеннер. Инек, аът, хавандан аӊгыда, Оюннарныӊ өг-бүлези кастарны база азырап турарлар. Столунуӊ кырында ол-ла бүгү азырал амытаннарындан алгаш, болбаазырадып алган аъш-чемин делгеп салганнар. Бүдүн өг-бүлениӊ кедип алган хеви база-ла боттары даараан дээрзин өгнүӊ херээжен ээзи Чодураа Дамба-Сюрюновна тайылбырлады.
Балгазын суурнуӊ идепкейжи хоочуну Нина Сотнамовна биле кенни Тамара Оюннар чаа шагныӊ модазынга дүүштүр даараан чараш тыва хептерин таныштырган.
Кочетов суурдан 5 ажы-төлдүг аныяк ава Анай-Хаак Оюннуӊ уруу Аселияныӊ кылган чавагаларын хүндүлүг аалчы Людмила Осмоловская кончуг сонуургап, канчаар кылганын айтырып турган. Өг-бүлениӊ херээжен ээзи Анай-Хаактың аргаан хевин саткаш, немелде орулганы ажылдап ап турарын дыӊнатты.
Успенка суурну төлээлеп келген Сарыгларларныӊ өг-бүлези делгелгезин ыр-шоор-биле камгалааны тускай болган. Өгнүӊ эр ээзиниӊ демир-дестен дуӊзаалап тургаш кылган херекселдери база шииткекчилерниӊ болгаш аалчыларныӊ сонуургалын оттурган. А өөнүң ишти Альбина Сандый-ооловна дүктен сырып кылган кылыгларын база делгээн. Өг-бүлениӊ хеймер кызы «Тыва дылым» деп шүлүүн аянныг номчаан.
Межегейден 16 ажы-төлдүӊ авазы, 3 уйнуктуӊ аныяк кырган-авазы Ом-Дарый Кожай-ооловнаныӊ хөй талалыг салым-чаяанын херечилеп турар уран кылыгларыныӊ чаражын кижи бүрүзү магадап ханмаан. Гипстен кылган дүрзүлер, аргаан корзиналар, тыва аянга даараан барба-сумкаларны көрүкчүлер улуг сонуургал-биле тудуп суйбап турганнар. Азырап турар мал-маганыныӊ берген продукциязындан кылган аъш-чем болгаш тарып турар ногаазыныӊ дүжүдү база столда сыӊмас. Өг-бүлениӊ эр ээзи Сылдыс Викторович аӊнаар, балыктаар сонуургалдыг. Тайгазыныӊ кежии хүлбүс эъдин паштан эскеш, изии-биле аалчыларга салдылар. 2014 чылда эӊ-не бир дугаар боттарыныӊ өг-бүлезинче 5 ажы-төлдү хүлээп алгаш, амга чедир бодунуӊ төрээн ажы-төлүнден бичии-даа дудак чокка азырап-өстүрүп чоруур үлегерлиг өг-бүлениӊ улуг күш-ажылын деӊнепки дег сөстер-даа тывылбас! Ажы-төлүн ажылга өөредип, чараш чаӊчылдарны дамчыдып берип чорууру көскү.
Кызыл-Арыг сумузундан Монгуштарныӊ өг-бүлезиниӊ өскелерден ылгалы — кургадып каан эм оъттар! Чодураа Сергеевна уруглары-биле кады оъттарны чыып кургаткаш, чемге, шайга холуп ижип турар дээрзин чугаалады. Өөреникчи уругларыныӊ кылган ажылдары онзагай, тускайлаӊ. База-ла мал-маганны тудуп, ногаа аймаан тарып турар. Кылган аъш-чеми ону херечилеп, хөйү-биле делгеттинген.
Арыг-Бажындан хөй ажы-төлдүӊ, оларныӊ аразында чаптанчыг ийистерниӊ авазы Чинчи Родионовна сөөлгү беш чылда кылып чоруур ажылын бараалгаткан. Ол дээрге кыс улустуӊ карааныӊ кирбиин чараш, узун кылдыр кылыры. Сумузунуӊ баштыӊы Артышмаа Арбай-ооловнадан эгелээш, элээди назылыг уругларынга чедир кыстарга кылып берген карак кирбиктериниӊ янзы-бүрү хевирлерин сонуургап көрдүвүс. Түр када чыпшыргаш, дораан адырып кааптарындан эгелээш элээн үр хуусаада туттунуптарынга чедир, чиӊге, чуга, хертеш, дорт дээш кандыг-даа кирбиктерни кылып билир шевер холдуг ава болду.
Делгелге соонда фестивальдыӊ байырлыг ажыдыышкынында хүндүлүг аалчылар байырлыг сөстерни чугаалап, бөгүнгү хемчегниӊ ажыктыын, ханы уткалыын демдеглеп турганнар.
Киржикчилер боттарын ыры-шүлүкке, аян сөске таныштырган соонда, авалар кыс уруглары-биле кады чаа хайынган шайын оран-делегейинге өргүүрүн көргүскеннер. Өгнүӊ кыс ээзиниӊ эртенниӊ-не кылыр бо чараш, ханы уткалыг чаагай чаӊчылын кижи бүрүзү бодунуу-биле канчаан сагып турарын тайылбырлап тургаш өргээни солун, өөредиглиг болган.
Дараазында киржикчилер уран-талантызын көргүскеннер. Ырлаар-самнаар, шүлүктээр, каттырынчыг көргүзүглер ойнаар дээш, тулган уран-талантылыг өг-бүлелер боттарыныӊ чажыт салым-чаяанын ажытканнар.
А байырлал-фестивальдыӊ эӊ кол кезээ — хин хавын даараарынга мастер-класс болгаш мөөрей. Тыва ёзу-чаӊчылдарныӊ кадагалакчызы, хөй чылдар дургузунда хин хавын даараарыныӊ дугайында шинчилел ажылдарын чорудуп келген улуг дуржулгалыг хоочун башкы Любовь Адыг-Тюлюштуӊ тайылбыры солун болгаш өөредиглиг болган. Ол хин хавын канчаар даараарын, кандыг йөрээлдерни кажан чугаалаарын тодаргайы-биле көргүзүп тургаш тайылбырлап берген. Ооӊ тайылбыры-биле алыр болза, хин хавын янзы-бүрү хевирлиг кылдыр даарап болур: ромб хевирлиг, үш-булуӊнуг, төгерик хевирлиг, доӊга хевирлиг чечек ышкаш дээш оон-даа өске. Эр азы кыс кижиге кандыг хевирлиг болуру база кандыг өӊнүг болуру тускай дүрүмнүг чүве-дир. Кол сагыыр чүвези, дөрт-булуӊчук азы үш-булуӊчук хевирлиг даараарда, азыгларын шиш эвес, мугурартып алыры чугула дээрзин ол сагындырган. Даарап эгелээш, баштайгы 3 илигни кылган соонда, йөрээлдерин салып эгелээр: «Узун назылыг болзун, бай-шыдалдыг чурттазын, эш-өөрү, төрел-дөргүлү-биле эптиг-демниг чурттазын, дээди эртем-билиглиг болзун!» — дээш оон-даа өске чүгле эки күзелдерни бүгү сагыш-сеткилинден чугаалап олургаш даараар. Хин хавын даарап тургаш салган йөрээлдер албан бүдер дээрзин ол шынзыдып, амыдыралда шын чурттап чоруур кижилерниӊ чижектерин киирип тургаш чугаалады. Чижээ, эрткен вектиӊ 70 чылдарында афган дайыныныӊ үезинде балыгланган бир Сосновка чурттуг солдат оол соӊгаар хоорайныӊ госпиталынга берге байдалга чыткан-дыр. Ооӊ чоок улузунуӊ дилээ-биле солдаттыӊ хининиӊ хавын йөрээп тургаш даараан түӊнелинде ол сегип үнүп, амга чедир чурттап чоруурунуӊ дугайында төөгүнү сонуургадым. Мастер-класстыӊ соонда авалар хин хаптарын 20 минутаныӊ иштинде даараарга, шииткекчилер үнелеп, демдектерин салганнар.
А ол үеде эр улус аразынга кара адарынга база аът шалбадаарынга маргылдааны суму чагыргазыныӊ ажылдакчылары эрттирген.
Мөөрейлерниӊ түӊнелинде шаӊналдар эгелээн. Киржикчи бүрүзү тускай шаӊналга төлептиг болуп, өртектиг белектерни алганнар.
«Ажы-төлге чүрээм берип тур мен» деп тускай атка Межегейден Сылдыс Викторович, Ом-Дарый Кожай-ооловна Оюннарның өг-бүлези төлептиг болганнар.
Владимировкадан Эрес Мергенович, Чинчи Родионовна Монгуштарның өг-бүлези «Сайзанактыӊ кадыны» деп шаӊналды алган.
«Салым-чаяанныг өг-бүле»— Кызыл-Арыгдан Айдың Николаевич, Чодураа Сергеевна Монгуштар.
«Ынакшыл болгаш шынчы чорук дээш» — кады чурттааш 45 чыл ажып турар эӊ узун назылыг балгазынчылар Радислав Чайзат-оолович, Нина Сотнамовна Оюннар.
«Чогаадыкчы өг-бүле» — Кочетовтан Оюн Иван Геннадьевич, Анай-Хаак Александровна Оюннар.
«Ээлдек-эвилеӊ, аяннашкак өг-бүле» — Хадың-Аксының чурттакчылары Эдуард Александрович, Чодураа Дамба-Сюрюновна Оюннар.
«Авазыныӊ идегели» — Успенкадан Аяс Домур-оолович, Саая Альбина Сандый-ооловна Сарыгларлар.
«Ус-шевер өг-бүле» — Бай-Хаактан Вячеслав Владимирович, Ай-кыс Доржуевна Монгуштар.
Республика деӊнелдиг чараш улуг байырлалга үлүүн киирген кижилерге база акша-көпеек, өртектиг белектер-биле дузалаан деткикчилерге өөрүп четтирдивис!
Тыва чонувустуӊ чараш чаӊчылы — хин шыгжаар ёзулалга келген кижи бүрүзү хемчегден чаа билиглерни ап, амыдыралынга боттандырарын бодап, сеткили ханып чанганнар.
Ирина ОЮН,
Таӊды кожууннуӊ Херээженнер чөвүлелиниӊ
даргазы.
Чуруктарны https://vk.ru/album-66233012_3... альбомдан алган.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn