Ынчан сентябрь эгези турган. Тыва солуннарда-даа, радио, телевидениеде-даа шуптузу ХIV Далай-Лама кээр дугайында парлап, дыңнадып турар апарган. Оон бис билип алганывыс чүл дээрге, чырык чер кырында сарыг шажынның Улуг кижизи, ХIV Далай-Лама тайбың талазы-биле Нобель шаңналының лауреады, Тывага моорлап кээр деп барган.
Школачы чылдарывыстан эгелээш тыва чогаалчы Салчак Тамбаның «Шажын оруун шилип алган, шавыраачы лама чораан, амыр-халас хүндү сүрүп, аалдар кезип чоруп-ла каан...» деп одуруглар бистиң угаан-медереливисти таптап каапкан болгай. Чоорту өзүп келгеш, ам билип турарывыска, бадарчы ламалар дээрге өг бүрүзүнге чедип, оларга шажын ёзулалын өөредип, кижи бүрүзүнүң кадыын камгалап турган улус-тур. Ыракта Таңгыт чуртундан далай дег эртем чедип алыры-биле он-чээрби чыл иштинде хензиг каш өшкүзүн сүрүп алгаш, оозун эътке ажыглап, кежин саарып турган дээрзин улустан дыңнаан бис.
Тос ай эгезинде-ле ХIV Далай-Лама кээр дээн деп дыңнадыг бистиң кыдыг-кыйыг Тывавыска бүдүн делегейниң эң улуг кижизи хамаанчок, ол үеде Россия Федерациязының, бузулган ССРЭ-вистиң элээн-не бедик дүжүлгеде орар баштыңчылары безин ис базып көрбээн болгайлар.
Ол хүннерде каяа-даа, кым-биле-даа ужуражырга, чугаа чаңгыс аай: «Далай-Лама! Далай-Лама! Ону бо назын иштинде чаңгыс катап көрген болза! Кызылга четкен болза!». Тос ай төнмээнде, бисти бир уругнуң кудазынче чалаан бижик келген. Бодап турарымга, кончуг таптыг 18-тиң хүнүнде. А Далай-Лама 19-та Кызылга ужуп кээр болгай. Канчап барбас боор, мээң кады төрээн акымның хазы Адышаа башкының уруу Маргаританың кудазы болур дээн. Ол бешки классчы тургаш, мээң улуг уруумну ап, «нянькалап» турган. Ынчангаш бадар болган мен. Ыдыктыг ХIV Далай-Ламаны ынчап көөрүм ол-дур.
Ынчан куда эрттирер чер-даа турбаан, бир-ле залга улустуң аайы-биле дугуржулга болган. Куда бодунуң ёзузу-биле эки эрткен.
Эртенинде, сентябрь 19-та, хадымырлап турар соок хүн болган. Аэропортче үнер орукта шагдаалар дуй турупкан. Ам канчаар, барыынче баар орукче киргеш, дедир куду эггеш, аэропортче ээптим. Каш машина херим чанында тур. Уткуп келген улус үжен хире-ле кижи тур, а херим иштинде каас-коя хептиг улус бистен ийи катап хөй. Олар Чырыткылыг ХIV Далай-Ламаны уткуур улус ол. Кижи бодаарга, Далай-Ламаны түмен чон уткуп алгы дег. Бис шажын-чүдүлге чокка, барык бүдүн алдан чылдарның иштинде чурттап келдивис ышкажыл. Тыва кижи келген аалчызын өгге манап олурбайн, аал өдээнден-не барып уткуур чүве болгай.
Улуг башкы Далай-Ламаны уткууру-биле каш борбак улус аразында чаңгыс-ла Кодур күүйүмнү танып кааптым, ол уруглары-биле кады тур. «Экии, күүй!» — деп мендилешкеш: «Алдан-Маадырдан Далай Башкыны уткууруңар ол бе?» — деп баштактанып айтырдым. Кодур Билигиновна Монгуш шоодайда чүве тудуп алган харыылай-дыр:
— Че, мен-даа ийи хондум бо уругларга. Чырыткылыг Далай-Лама маңаа кээр деп дыңнааш, уйгу-чыдын-даа чок мен. Бо шоодайда мээң ап чоруурум бурганнар- дыр — дээш, улай айтыра салы-дыр. — Силер Ак-Довурактан келдиңер бе?
— Ак-Довурактан сургакчыладып чорудупкан, Далай-Ламаны барып уткуп алырын барып көр дээн чүве — деп баштак-биле чугаалааш, каткым келди. Кодур Билигиновна күүйүм бурганнары-биле ажаанзырай бээр аразында, ооң бодунуң дугайында сагыжымга бо чүүл кирип келди. Кодур күүйүм шаандан тура чүдүлгелиг кижи болбас ийикпе. Ооң даайы Хорум-Дагга кончуг шыырак лама кижи турган, адын Монгуш Комбу дижир азы Депутат деп адаар. Ол боду Тибетке эм кылыр эртемге өөренген болгаш Тывадан янзы-бүрү оъттар чыыр турган. Шо, төлге база салыр, өкпе, баар аарыы дээш эмнер бээр, ооң кадында тарбыдаар, бичии уруглар суг болза ооң соонда дораан-на ойнап-маңнап чоруй баарлар.
Самолёт дем-не хонупкан чүве, Ыдыктыг ХIV Далай-Ламаны уткуп алганы чадавас, ында турар херим ажылдыр чүү-даа көзүлбес. А Ыдыктыг Башкыны канчаар уткуур боор чүвел аан? Бут кырынга туруп алгаш адыш часкаар бе азы алгыш-йөрээлдиг холдарын бурунгаар сунуп алыр бе? Ол дугайында билир кижи чок. Кодур күүйүм боду чугаалай берди:
— Силер уруглар, оолдарым, мынчаар кылыр шүве — дээш, ийи холун мурнунга тейлей тудуп алгаш, ийи дискек кырынга тонунуң эдээнге олура каапты. Бо-даа ёзулуг болур чүве-дир. Үжен хире кижи ийи чарлы бердивис. Херимниң эжии ажыттына берди, бис-даа белен бис, холдарывыс тейлей тудуп алган дис кырында олур бис.
Бир дугаарында кара «Волга» шимчеп чорупту. Ол машинада Тываның Президентизи Шериг-оол Дизижикович, Хурал Даргазы Бичелдей Каадыр-оолович, Тываның катап соңгаан Камбы-ламазы Сандак Казак. Ам ак «Волганың» мурнунда орар кижи — Ыдыктыг Далай-Лама бо ышкажыл!
Далай-Лама боду тывалар ышкаш кара шырайлыг, делгем, бедик хавактыг, чиңгежек сыптыг карак шилин өттүр буянныг оттар херелденген улуг карактарлыг, кедергей чазык хүлүмзүрүглүг кижи болду. Өкпең өңнүг оргумчулуг, чанагаш холдарын мурнунда тейлей тудуп алган, дис кырында олурган чонче ол-бо талаже мөгейип каап чор. Далай-Ламаның чазык хүлүмзүрүүнден-не кижиниң мага-боду суларай бээр, бодалдар-даа оожумнап каар, ында каас-коя хеп-даа чок, балдыр сириңейни бээр түрлүг шырай-даа чок, бир-ле черге ужурашкан, көрген идегелдиг өңнүүвүс дег сагындырар болду. Чер кырында 500 сая сарыг шажынныг Эң улуг кижизиниң күчүзү, шыдалы ооң бөдүүнүнде чорбады бе! Даргалар шупту өске машиналарга шуужуптулар. Олар шуптузу эрте бээрге, мен «Жигулиже» бар чору мен, ол аразында мээң чаңгысклассчым Чечек Ховалыг (К. Кенден) холунда чемоданныг бар чору:
— Мен Москвадан ужуп келдим, Далай-Лама-биле кады — дээш-ле, хөглүү аажок каттыра-дыр. Бурган Өршээзин! Ындыг аас-кежик база турар-дыр ам!
Машинаны тургузар чер тыппайн, өскээр ырады тургузуп кагдывыс.
Чазак бажыңының мурнунда ынча хөй кижи кажан-даа көрбээн бис! Ынчан долганыр мани-хүртү-даа чок турган. Кижи саны барык Кызылдың чартыы деп болур. Бистиң солагай талавыста бир өг тип каан тур. Бис ам-даа өгде хевээр бис деп чүвени көргүзери ол хевирлиг. Театр эжиинде баштайгы Президент Шериг-оол Ооржак, Дээди Совет даргазы Каадыр-оол Бичелдей, оларның чанында Владимир Багай-оол, иштики херектер сайыды Владимир Кара-Сал, Биче-оол Шыырап, айыыл чок чоруктуң сайыды, артистер дээш кымнар-даа бар. Бис чүү боор, Кодур Билигиновнаны улустуң мурнунче эрттириптивис, күүйүвүс ол дораан бурганнарын уштуп салып алды. Сарыг хептиг ламалар Камбы-ламазы-биле кады он-на хире кижи турган боор. Холунда крест тудуп алган бир орус херээжен база оглу орта кылаштавас апарган бир кадай, холдарында Далай-ламаның дээш өңнүг чуруктар тудуп алган.
Ол-ла түмен чоннуң аразында чүгле беш-алды хире тыва тоннуг кижи бар. Мен чүү-даа болза Чазак бажыңының чадалап үнер тепкиижиниң үш дугаар чадазында мен. Шупту чүвени көрүп турар оозу эки. Бүгү чүүлдерни микрофон дузазы-биле чугаалаарга, кончуг эки-дир. Хенертен аът даваннарының даажы дыңналган соонда, соңгу таладан хоор аът мунупкан, тыва идик-хептиг Дамба-Доржу Сат шаап келди. Кижиң-даа, шынап-ла, тоол оранында бир маадыр дег, ол аъттың маңын оожумнады каапкаш, ёзулуг эр кижиниң үнү-биле бир холун өрү көдүрүп алган:
— Дыңнаңар! Дыңнаңар! Бүгү чыылган Таңды Тываның чону, ам маңаа нобель шаңналының лауреады, Чырыткылыг улуг Башкы ХIV Далай-Лама моорлап кээр-дир! — дээш, улай, —Курай! Курай! — деп алгырды.
Дамба-Доржунуң ыыткыр болгаш кончуг тода баритон үнү-биле ыдык ырны «Тооруктуг долгай таңдым, долганзымза тодар-ла мен...» деп ырлай бээрге, бо кижиниң куйга бажы адыя бээр чүве. «Саян» ансамбльде бо дег чоон үннүг кижи тыппас мен. Дамба-Доржу Сат чугаазын доозуптары билек, демги чыскаалып алган хевээр «Волгалар» чедип келдилер. Демги ак машинадан Чырыткылыг Далай-Лама Тензин Гьятцо дүжүп кээри билек, ийи кижи холдарындан тудуп алдылар, ол өйде бичии школачылар кара маң-биле чечектер тудустулар. Ол үеде хөй улустуң адыш часкаашкыннары диңмиттелип чон аразында тарай берген. Улуг Башкының соондан хүл-сээктер дег чыпшына берген фотожурналистерни, холунда бурганнар, аъш-чемин туткан, холун мурнунда тейлей тудуп алган аарыг-аржыкка таварышкан улусту херим апарган чүс-чүс шагдаалар холдарын так кылдыр тудупкан салбайн турлар.
Ам улус далай дег дескилежи берген. Президент Шериг-оол Ооржак Ыдыктыг Далай-Лама бедик дүжүлгеге олуруптарга, чугаазын эгеледи: «Эргим хүндүлүг, Чырыткылыг ХIV Далай-Лама, Силерни бис чүгле сарыг шажынның улуг кижи эвес, бүгү кижи төрелгетенниң эң шылгараңгай кижизи деп билир бис. Бистиң тыва чон Силерниң өөредилгеңер-биле бодунуң үезинде кончуг ажыктыг чүүлдерни кылган. Тыва биле Тибет аразы ыракта-даа болза, бистиң тыва чон чоок харылзааны үспейн чораан болгаш четтиргенин илередип турлар...» — дээш, чугула чүүлдерни чугаалаан.
Ол ынчап турувуста, мөгелер Маадыр Монгуш, Алдын-оол Куулар, Аяс Монгуш, Амир Хертек содак-шудактарлыг Чазак бажыңындан үнүп келдилер. Билдингир-ле тыва хүрешти, чок болза тыва девигни көргүзер хевирлиг. Оон канчангаш көөрүмге, дөрт мөгениң соонда дөрт тыва тоннуг тук тудуп алган улус үнүп келди, бир кижи майыктааштыг-даа болгай. Олар холдарында тук тудуп алган чорлар. Бирээзин таныыр хевирлиг мен, Тывага каш-даа шүүлген мөге Иван Хураган болду. Демги улус холунда туктуг чаданы өрү үнүп келдилер, а демги дөрт мөге дискектеринде олурупкан, холдарын мурнунда тейлей тудуп алган олурлар. Тукту ыдыктаары ол чүве-дир. Тыва тоннуг улус Далай-Ламага чеде бээрге, ол бедик дүжүлгезинден тургаш, бир узун ак кадакты аңаа баглапты. Хаа, чаа бадылаттынган тук бо ышкажыл! Та кым деп баштыг эрниң тыпкан бодалы де! Демги оолдар тугун Чазак бажыңынче дедир аппар чорда:
— Президент бо тукту Чазак бажыңының кырынга астырар-дыр аа? – деп, бир эр айтыра-дыр.
— Ыдыктаан тукту кабинединге арттырып алгаш, өске тукту бажың кырынга астырып алгай-ла — деп, өскези ылап билир кижи тайылбырлады.
Президент байыр чедирген чугаазын доозуптарга, Далай-Лама ыдыктаан соонда, Ыдыктыг башкывыс чугаазын эгеледи. Ол бодунуң чугаазын тибет дыл кырында, ооң очулдурукчузу Андрей Терентьев орус дыл кырында, а тыва дылче алдарлыг режиссёрувус Сиин-оол Лакпааевич очулдуруп тур.
Уланчылыг.
Маадыр-оол ХОВАЛЫГ, Тываның улустуң чогаалчызы.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...