Хомду дайынының маадырларының салгалдары 2026 чылдың 8 айның 21-22 хүннеринде Моолдуң Увс (Убса-Хөл) аймааның найысылалы Улангом (Кызыл-Хум) кода-хоорайга моол-тыва эртемденнерниң “төгерик ширээзинге” киржири-биле чалаткаш, аңаа төлептии-биле киришкен. Ук “төгерик ширээге” Тывадан дараазында 3 бөлүк чордувус:
ТГШИ-ниң төлээлери: филология эртемнериниң кандидады Ч.Г. Ондар (бөлүктүң удуртукчузу), төөгү эртемнериниң кандидады А.А. Самдан, шажын-чүдүлге эртемнериниң доктору (Ph.D) У.П. Бичелдей, филология эртемнериниң кандидады А.С. Донгак, филология эртемнериниң доктору Б.Ч. Ооржак, чечен чогаал шинчилекчизи В.С. Салчак;
ТывКУ-нуң башкызы, төөгү эртемнериниң доктору Е.В. Айыжының баштааны бөлүк эртемденнер ук “төгерик столдуң” чалаткан аалчылары болгаш идепкейлиг киржикчилери болган;
Хомду дайынының маадырларының салгалдары:
Дамба-Доржу Моңгуш, Любовь Ховалыг олар Хомду дайынынга киржип, Барыын Моолду Манчы-Кыдаттың тергииделинден хостаарынга улуг үлүг-хуузун киириштирген тыва шериглерниң кол баштыңчызы, Бээзи кожуун чурттуг Тергиин-Сорукту маадыр Куулар Балдаң оглу Лопсаңның кады төрээннериниң ажы-төлү; Айлаңмаа Ондар, Баярмаа Ондар олар Хомду дайынының киржип чораан хайгыыл шериглериниң баштыңчызы Даа кожуун чурттуг Сундуй-оол Допуш оглу Ондарның салгалдары;
уран чүүл эртемнериниң доктору Зоя Кыргысовна база ооң ачызы Семён (кедергей хөөмейлээр сургуул оол) Эрзин биле Тере-Хөл кожууннарга хамааржыр Сайгал-Качык чурттуг Шондаан Карма оглу Кыргыстың салгалдарын төлээлеп чораан;
В.С. Салчак биле Надежда Тираевна Салчак Хатан-Баатор Маскаржаптың холундан шеригниң чаңгы дужаалының чиңзелиг бөргү-биле шаңнаткан, Бээзи кожуун чурттуг, 1940 чылда аңгы дайзыны феодал дирткеш, бооладып шииттирген Наадын-Хөө Балзаң оглу Хертектиң салгалдары; Аян Сотпа биле Байлак Ооржак, Аржаана Сотпа олар Бээзи кожууннуң Күжүгеттер сумузу чурттуг Адыгжы Мерге оглу Күжүгеттиң салгалдары.
ТР-ниң культура сайыды В.С. Чигжиттиң деткимче көргүзүп, улгады берген назылыгларывыска чиик машинаны чөпшээреп бергенинге өөрүп четтиргенивисти илереттивис. Ол машинаның чолаачызы Айдыс Чиндик О-Шынаа чурттуг шалыктардан Кижиир-оол Ойтпак оглу Шалыктың төлээзи болуп киришкен.
Үстүнде демдеглээним моол-тыва эртем-шинчилел харылзааларының “төгерик ширээзиниң” эртем кезээниң соонда эртемниң амыдырал-биле холбаазының бадыткалы болур хемчег – моол дылда бо хүннерде чырыкче үнген «Хомдуну хостаарынга тываларның киржилгези» («Ховдыг чөлөөлөх дайнд ТУВАЧУУД») деп номнуң таныштырылга-актаашкыны болган.
ТГШИ-ниң 1921 чылда чырыкче үндүргени ''Хомду дайыны: эртем чүүлдеринде болгаш салгалдарның сактыышкыннарында'' деп номнуң моол дылче очулгазы Улан-Баатор хоорайга парлаттынганы ол болуп турар. Ооң парлалга чарыгдалдарын Моолдуң күрүне университединиң профессору, төөгү эртемнериниң доктору, Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы Надмид Сухбаатар хүлээнип ап үндүрген. Бо эртемден Алдан-маадырларның төөгүзүн хөй чылдарда Моолга шинчилеп, ону делегейге нептередип келген. Тыва чонувустуң талазындан тыва дылче очулдурукчунуң болгаш редакторунуң ажылын хүлээнип, ону чаагай сеткил-биле күүсеттивис. Ол моол дылга үндүрүлгениң очулдурукчузу эртем доктору (Ph.D) Гагаа оглу Золбаяр база редактору филология эртемнериниң кандидады Бадарч оглу Баярсайхан болган. Ол ТГШИ-де 31 чыл дургузунда ажылдап чоруур,
«Хомду дайыны: эртем чүүлдеринде болгаш салгалдарның сактыышкыннарында» деп номну моол эртемденниң сонуургай берген чылдагааны – ук номнуң допчулалын Баярсайхан биле бо одуругларның автору Моолдуң «Библиотека Ойратика» деп эртем сеткүүлүнге парлаткан турган бис. Алдан-маадырлар тура халыышкынының 140 чыл оюн демдеглеп турганы Сүт-Хөл кожуунга болуп эрткен конференцияга илеткел номчааш, Надмид Сухбаатар Кызылга чедип келгенде, Хомду дайынының маадырларының 8 тураскаалдарын көргүстүвүс. Барыын Моолдуң база ооң кожа-хелбээ чоннарының төөгүзүн шинчилеп, делгередип чоруур эртемденге ол тураскаалдар улуг сонуургалды оттурган. Тывага болуп эрткен хемчеглерге эдертип чорааны аспирантыларынга: «Моолда Улан-Баатор, Хомду хоорайларда-даа Хомду дайынының маадырларынга мөгейигни – хүндүткелдиң демдээн илереткен мындыг тураскаалдар бөгүнге чедир тургустунмаан. Тывалар тургузуп алган, эр хейлер-дир, чуруктардан тырттырып алыылыңар...» − деп чугаалап турду.
Надмид Сухбаатар профессорнуң Улан-Бааторда удуртуп турары Ойрат-моол шинчилелдер институдунуң Улангомда салбырының 20 чыл оюн 2026 чылдың август 21-де демдеглеп турганы ук “төгерик ширээге” ол эртемден: Бо «Хомду дайыны: эртем чүүлдеринде болгаш салгалдарның сактыышкыннарында» деп номнуң эң-не онзагайы – ында ХХ чүс чылдарның эгезинде Россия империязының даштыкы политика талазын харыылап турган яамызының Хомду дайыны-биле холбашкан архив материалдарын, Тыва Республиканың күрүне архивиниң, ТР-ниң Алдан-Маадыр аттыг национал музейиниң, ТР-ниң А.С. Пушкин аттыг национал библиотеказының, ТР-ниң Чазааның чанында эртем-шинчилел институдунуң архив материлдарын болгаш тыва эртемденнерниң, чогаалчыларның, композиторларның, чурукчуларның, журналистерниң база Хомду дайынының киржикчилериниң салгалдарының сактыышкыннары – бо бүгү моол шинчилекчилерге ажыдыышкын болган» − деп үнелел берип, ону ук хемчегге киржип келген Россия, Моол, Кыдаттың төлээлеринге чарлап делгереткен.
Моол-тыва эртем, культура болгаш экономиктиг харылзааларны улам ыңай быжыктырарынга улуг үлүг-хуузун киирип чоруур өңнүүвүс эртемден Надмид Сухбаатар «Библиотека Ойратика» деп эртем сеткүүлүнүң 151 санныг ном-сеткүүлүн парлап белеткээн. Ынчангаш ооң эгин кожа кады ажылдап келген эш-өөрүнге, сүмележип, сайзырал дээш хөй-ле чүүлдү демнежип кылып чоруур чонунга (бистиң номувус 151 дугаары болган) өөрүп четтиргенивисти “Шын” солунувусту дамчыштыр илередип тур бис.
/ Василий САЛЧАК, ТГШИ-ниң эртем ажылдакчызы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn