| Проза |
(Чечен чугаа)
Бөгүн Хемермааның бүдүү манап чораан күзели бүткен. Дүүн эртен дужаап кааны анализтериниң харыызын ап алгаш, херээженнер эмчизинге киргениниң соонда, өөрүнчүг медээни эмчизинден дыңнааш, ол дораан поликлиниканың секретарь өрээлинден өөнүң ээзиниң ажыл телефонунче долгаан:
– Болат, бөгүн ыңай-бээр барбас сен бе?
– Амдыызында чүве билдирбейн-дир. Чүнү канчаар деп?
– Ындыг болза дүъште чанарыңда, чаагай чемден садып алыр сен аа. Оон артканын кээриңге, чугаалаар мен, амдыызында чажыт – дей каапкаш, Хемермаа телефонун салып каапкан.
Монгуштарның дун уруу Азиймаа шору доруга берген болгаш, ам база уруглуг болурун кайызы-даа күзеп турганнар. Дүъштеки чем үезинде Хемермаа саатталы бергенин өөнүң ээзиниң кулаанга сымыраны каапкаш, хүлүмзүрүп алгаш турган. Болат кадайын ийи холунуң кырынга көдүрүп эккелгеш, бөөлдеп чоруй, черже тургузуп чыда, вальс аялгазын думчуктап ырлап, самнаарынче чалаан. Хемермаа ашааның чылыг куспаанга таалап, кедергей самнаан-даа чүве чок, чассыдыышкынга эргеленип, ам база бир кижи немежип, өг-бүлеге өөрүшкүнү эккээрин сагыштаалап турда, Болат:
– Ам төрүттүнер өпеяавыс оол болур, Хемер, көөр-даа сен – диген.
– Канчап билдиң? Маргыжар бис бе, уттурган кижи бүдүн чыл иштинде шала чуур – дээш, Хемермаа чаза-ла каттырган.
– Маргыжар-даа чүве чок-тур ийин, эжим, мен угумдан хамчыыргы болгаш, чүве эндевес кижи боор мен.
– Шала чуурундан корткаш, адааннажыксавайн тур сен бе?
– Шаланы черле чугжур ийик мен чоп, дакпырлыг кадайымны камнаар апаар мен, ындыг-даа болза иштиг кижи доңгайып, шала чуурга, бодунга эки, шимченирге, божууру чиик болур дээр-ле болгай – дээш, Болат ырлавышаан, кадайын бөөлдегилээн.
– Оол боор болза, эки-ле-дир, ачазынга эш болур. Азиймаавыс, дуңмазы төрүттүнүп келирге, чаптап ханмас боор ийин оң.
– Бичии уругларга аттыг-ла болгай, амыраар-дыр ийин, уруувус. Чаа кижи немежип кээрге, кым амыравас боор, шуптувуска күзенчиг өпеяа-дыр ийин, эжим.
Өг-бүлеге болган өөрүнчүг медээни дүъштеки чем үезинде үлешкенинден бээр айлар эртип, чылдың чараш үези чазын черниң кырын ногаан оът, частың баштай үнер сарыг чечектери шуглапкан, ыяштарның бүрүлери кидин-не частып эгелээн турда, Хемермаа, шынап-ла, оол уруг чиигеп алган. Болат оолдуг болган өөрүшкүзүн үлежип, кончуг иртти дөгергеш, төш баштадыр быжырып, чөреме, кургулдайын ааска эстип турар кылдыр чымчадыр хайындыргаш, кожуун төвүнүң божуур бажыңында эмчилер, аваларга шуптузунга четчир деспи долу эътти, кара мүннү база киирипкен.
Адазының изин базар, аймаан уламчылаар оолдуг болган. Кыс уруу өзүп келгеш, өске аалдың кенни болуп, ада-иезиниң коданындан үнүп чоруй баар, оглу аймааның ук-салгалын бодунуң оолдарынга дамчыдар-ла болгай. Болаттың ачазы: «Бис дээрге Күчүлүг Монгуштар-дыр бис, оглум. Монгуштарның аймаа кайы-даа шагда алдар-аттыг чораан, чоргаар, көвей чугаа көжүрбес, ажылчын, кежээ улус боор, аймаавыстың адын кажан-даа сып болбас, оглум» – деп чагыыр чораан. Адазының бо сөстерин ам Болат оглу шору эр апарганда, дамчыдып бээр. «Оолдуг болган өөрүнчүүн, ол ышкаш байырлал турбас, ындыг эки байыр-наадым кайда боор». Шак бо бодалдарындан Болаттың бажынга оглунуң ады төрүттүнүп келген: «Байыр». «Оглумнуң ады Байыр болзун».
Байыр бичиизинден орлан-шоваа, хыйылааш, могаттынчак чүве чок, күзээнин, канчап-даа чыткаш, чедип алыр тура-соруктуг оол бооп өзүп орган. Кижи болуру чажындан, аът болуру кулунундан дээри ышкаш, бичии Байырга эрзиг мөзү-бүдүштү чажындан дадыктырар дээш, ачазы оглун, аргалыг-ла болза, чанындан ыратпайн, кандыг-даа ажыл кылырда, эдертип алыр. Ачазы тайгадан ыяштап, сыраны ужургаш, доорап турда, оглу ырактан бараадап көрүп олурар. Ыяш ужурарга, айыылдыг, ушкан ыяш кырыңче кээп дүжүп болур, сыра бадып чыдырда, сыйылган будуктары шавыдаптып болур дээрзин дөрт харлыг оглунга угаадып, олуртуп кааны айыыл чок черинден шимчевезин чагып каар. Кажан ачазы ыяжын доорап каапкаш, чүдүрүп эгелээрге, Байыр бодунуң уур шаа-биле будуктарны машина чанынче дажып берип, ачазынга дузалажыр. Угбааже, бир будукту сөөртүп эккеп кааш, маң-биле халааш, дараазында будукту апкан чоруп орар. Ажылы доостурга, адашкылар шайын ижип, хүнезинин чип олурар аразында: «Мээң оглум кончуг мөге эр боор. Ам безин кончуг чоон будуктарны чүү-даа кылбас, сөөртүп эккээр, көрүңер даан. Ам каш чыл эртерге, сыраны бүдүнү-биле туткаш, машина кырынче чайлыг октаар кижи бо» – деп, Болат оглун эргеледип чугаалангылаар. Кыжын херим иштиниң харын аштаарда, база-ла улуг, бичии хүүректерлиг туруптарлар. Чазын огород шөлү базарда, база-ла ындыг. Болат оглун кажан-даа аартыктавас: «Чажындан ойнай-сылдай ажылга чаңчыктырарга эки» деп чугаалыг. Ачазы машиназын хөделдирип, кеттине берген болза, Байыр дүргени кончуг белеткени берген турар.
Болат оглунуң тура-соруктуг, кызымак, кылган ажылын эчизинге чедиреринге ынак аажы-чаңын көргеш, уруглар садынга турда-ла, бичии оолдарга хүреш өөредир башкыга берип каан. Байыр бодунуң үе-чергези чаш назылыг мөгелер аразынга хүреш маргылдаазынга бирги черни алганы ада-иезинге канчаар-даа аажок улуг өөрүшкү болган. Эге класстарга өөренип тургаш, байырлалдарда эки хүрешкен дээш, шаңнал-макталды чаңгыс эвес удаа ап, оглунуң шыырак мөге болурунга ада-иезиниң идегелин оттурган. Бир катап Болат ажылының аайы-биле каш хондур чер чоруур апаргаш:
– Оглум, мен ырак чер чоруур апардым. Бажыңга аваң биле угбаңның чанынга сени арттырып кааным ол. Эр кижи сен болдур сен ийин, аваң биле угбаңның камгалакчызы – деп баштактанган.
– Чаа, ачай – деп, дыңналыр-дыңналбас кылдыр оглу харыылаарга:
– Солдат кижи кандыг болур ийик?
– Ийе, ачай, авам биле угбамны камгалаар мен! – деп дыңзыг чугаалаарга, ачазы бажын суйбай тудуп, чыттап кааш:
– Ол болбазыкпе, оглум. Мээң оглум соонда барып коргуш чок маадыр болур –дээн сөстерин бичии Байыр олчаан сактып артып калган.
Ачазы чорупкан соонда, аалдың эр ээзи мен дээрзин көргүзер дээш, кызып-ла турар. Угбааже, хумуң долдур сугну-даа эккээр, ыяжын-даа, токкуладып чыткаш, чарып алган боор.
Авазы ажылдааш келгеш, оглун чаптап, кежээзин мактап ора:
– Ам-даа чаш кижи-дир сен ийин, оглум, дыка аар чүве көдүрбес чоор. Ачаң чоруурда, суглап каан ийик чоп. Балды-биле будуң хап алган болзуңза канчаар, хоржок болбас ийикпе, оглум.
– Ачамга чугаалаар сен аа, авай, ачамның ажылдарын кылып турганымны.
– Чаа, кежээпейим, ыяап-ла чугаалаар мен. Суувус ам ачаң келгижеге чедер-дир ийин, оглум. Ыяш база хөмүр өзектээринге ажырбас. Ачаң келгеш, боду чарып кааптар.
Болат эр кижиниң кылыр ужурлуг ажылдарын черле кадайынга кылдырбас турган. Назы-хары бичии-даа болза, оглу ачазындан үлегер ап, кыс улус суглаар, ыяш чарар ажылдар кылбас деп билип турган магатчок.
Черле ынчаш ада-иези бот-бодунга камныг, эптиг-найыралдыг болганындан уруу биле оглу база «угбай», «дуңмай» дижир, ишкен-чигенин сартыктажыр, сагыш човажыр кылдыр кижизиттинип чоруурлар.
Бичии турда, ачазының чугаалааны: «Мээң оглум коргуш чок маадыр болур» дээн сөстери Байыр кандыг бир ажыл кыла бергенде ийикпе, караңгыда корга бергенде, шору өзүп келгеш, спорт сонуургап, маргылдааларга-даа киржип турган азы анаа-ла шала суларап, чалгаарап эгелээн үелеринде сагыжынга кирип, адазының идегелин оскунуп болбас дээрзин билиндирип кээр.
Байыр ачазындан кажан-даа чыдып калбас боорга, авазы оглун: «Ачазының хөлегези» – деп баштактанырга, чугаа-домакка торулбас Байыр:
– Ындыг болза сээң хөлегең Азиймаа угбам-дыр, авай. Көр даан, бажың иштин иелээн аштаар, чем кылырда, база-ла иелээн, оода садыг баар дээриңге безин, угбам чыдып калбас ийикпе. Шын-дыр бе, авай?
Чугаа кежээки үеде, өг-бүле шупту телевизор көрүп олурда болган болгаш, чаптап каттыржып шаг болганнар.
Байыр ам шору эр апарган, ортаакы класстарга эштери оолдардан узун, шыырак көстүр. Өөредилгези база эки, соругдаанын ыяап-ла чедип алыр кижи кылдыр өзүп олурган.
Бир хүн кичээл соонда оглу орайтай бергенде чанып кээрге:
– Чүү кончуг чидип чордуң оглум, онаалга кылбайн чеде бергеш, школага немелде кичээлге турбаан сен бе? – деп, авазы дүвүреп айтырган.
– Чок, авай – деп, оглу хүлүмзүрээш, чудуруктанып алгаш, шашкылашкан кижилер өттүнген.
– Дадайым, күжүр оглум, оолдар-биле чошкуп турдуң бе? Ынчап болбас чоор, авазы башкы, ачазы шагдаа кижи школага бичии-даа чурум үреп болбас. Чүгле школага эвес, кудумчуга, каяа-даа болза чурум үреп деп чүве кончуг багай чүве-дир ол.
Байыр өөреникчилериниң кыдырааштарын хынап олурган авазын артындан кээп куспактааш:
– Бокс шанчып өөренир секцияда кирип алдым, авай. Дыка солун болду, баштайгы кичээл – деп, авазы бажындан чыттап каарын манап бажын авазының хөрээнге үзүп алгаш, чассаан карактарын имирертир көрген.
– Ачаң ажылдааш кээрге, чугаалажып көөр бис ыйнаан. Мен бодаарымга, арай-ла багай хевирлиг чүве боор ийин оң. Ооң орнунга хүрежип чорааны дээре-дир ийин.
– Чүге багай боор деп, авай. Харын солун чорду. Мен боксёр болуксап тур мен.
Хемермаа оглунуң бокс өөрениксеп турарын дыңнапкаш, корга берген, ында эки чүү боор, чаш оолдуң ужу-бажын сээдеңнедир шанчып каавытпас чүве бе.
Болат ажылындан чедип кээрге, оглу бокс секциязында бижидип алганын чугаалаарга:
– Эр кижи эрзиг, эрес-кашпагай, херек болза, бодун, ада-иезин, чер-чуртун камгалаарынга белен болур. Ол-дур харын, оглум, шын кылган-дыр сен. Хүрешти база каап болбас, кайызын-даа билир боор болза, эр кижиге ажыктыг. Ам чүгле чалгаарап, коргуп болбас, эгелээн соонда эчизинге чедирер – деп оглунуң хей-аъдын көдүрер кижи болган.
Ачазының деткимчезин алгаш, алдыгы класстың өөреникчизи Монгуш Байыр эр улустуң кадыг-берге оюну боксту шиңгээдип ап эгелээш, багай эвес түңнелдерни көргүзүп келген. Узун, шыырак оол башкызының өөредип турган аргаларын хажык чокка сагып, хостуг үе халас эрттирбейн, эштери-биле шашкылажып, маргылдааларга кызып белеткенип турганы халас барбаан. Баштайгы маргылдаалардан эгелеп чүгле алдын медальдарны ада-иезинге эккеп бээр болу берген. Оглу келир үезин спорт-биле холбаар дээрзинге бүзүрелдиг турган болгаш, тоску классты дооскаш, Новосибирск хоорайның олимпийжи курлавырлар училищезинге өөренир дээн күзелинге удурланмааннар. Новосибирскиге өөрени бергеш, Байыр 56-58 кил деңзилиг элээди оолдар аразынга болган маргылдаага Сибирь зоназының чемпиону атка төлептиг болган. Ооң мурнунда кожуун, республика чергелиг маргылдааларга каш-даа катап чемпионнааш, алган алдын медальдарының кырынга база бир чаа медаль немешкен. Өөренип турган үезинде Новосибирск хоорайның сургуулдар аразынга ийикпе азы хоорайга 18 хар четпээн элээдилер аразынга болган маргылдааларга база-ла бирги черлерни ап, тура-соруун бичии-даа кошкатпайн, спортчу белеткелин суларатпайн келген.
Училищени дооскан соонда, Российжи Армияга шериг херээн эрттирери-биле чорупкан. Шериг амыдырал спортка хандыкшылдыг Байырга кедергей-ле таарышкан. Эрзиг мөзү-бүдүштүг, эрес-кашпагай, спортчу эът-ханныг оолду командирлери дораан-на эскерип кааннар. Шериг эртип турган үезинде Байыр өске эш-өөрүнден ылгалып, бодунуң быжыг туруштуун, дайынчы өөредилгелерни эки шиңгээдип ап турарын көргүзүп келген болгаш, сержант эргени үр-даа болбаанда шериг командылал черинден алган. Шериг эртер хуусаазы төнүп турда, керээ чарып алгаш, улаштыр ажылдаарын сүмелээрге, Байыр удурланмаан. Шериг амыдыралды ам-даа үш чыл уламчылааш, улаштыр шериг эртем чедип алыр сорулганы салып алгаш, салбыр командири кылдыр ажылдай берген.
Болат-даа, авазы Хемермаа-даа оглунуң шилип алган ажылын деткип, шериг чуртталга Байырның аажы-чаңынга кедергей тааржырын билип, оглунуң келир үеде үлегерлиг офицер болурунга бичии-даа чигзинмээннер.
Камгалал яамызы-биле үш чыл иштинде ажылдаар кылдыр чарып алган керээзиниң төнеринге чедир чыл четпес үе артып калган турда, тускай шериг операциязы эгелей берген. Байырның албан эрттирип турганы шериг кезээнден баштайгы шериглерни дайын шөлүнче чорудуп эгелээн дугайында ада-иезинге телефон таварыштыр дыңнаткан соонда, Хемермааның сагыжы сагыш эвес.
– Оглувустуң чарып алган керээзиниң төнеринге чедир үш борбак ай артып калганда, дайын-чаа деп чүү ындыг чүвезин тып алдылар, бужурганчыын. Чанып кел дээр болза, кандыг деп бодаар сен? – деп, ашаанче дүвүрээзин долган карактары-биле көрген.
– Оглувусту кортук, ырбакчы чорукка өөредиривиске, талаар болбазыкпе. Үргүлчү-ле «соругдаанын чедип алыр, кылган ажылын эчизинге чедирер» деп чагып чорааш, ам кээп «шеригден дезивит, оглум, дайын коргунчуг-дур» деп баарымга кайыын болур. Эр кижи дайын-чаага дадыгар, эр кижи дайылдажып база өөренир. Ында багай чүве чок-тур ийин, авазы – дээш, кадайын оожургадып, куспактааш:
– Сен черле багай чүве бодава, Байыр шыдаар ийик чоп, бодуң билир сен. Келир үеде офицер болуксап турар оглувустуң оруун дуглай бээривиске, хей боор оң. Чөпшээрежир сен бе, Хемер?
– Харын аан, оозу база ындыг чүве-дир ийин. Ындыг-даа болза арткан үш айы дүрген эрте берген, оглум чанып келген болза деп бодаар-дыр мен. Херек болза, дайын соонда шериг училищезинче өөренип кирип-ле алгай.
– Чаптанчыын, мээң кадайымның. Дайынга киржип каапкаш, өөренир болза, оон-даа эки эвес-тир бе – деп, Болат ам база кадайын чассыдып, оожургаткан. – Ажырбас, сен черле дүвүреве. Бистиң оглувус кончуг эр болбазыкпе.
Байырның шериг эрттирип турган кезээ агаар-десант шерии – бедик деңнелдиг, тулган белеткелдиг, шилиттинген оолдарның шериг эртер кезээ. Камгалал яамызы-биле чарып алган керээзиниң хуусаазы чедип кээрге, чана берип болур-даа турган болза, бодунуң дайынчы белеткелин шын дайынчы чуртталгага шылгап көөрү Байырга күзенчиг апарган. Шериг кезээнден баштайгы дайынчылар тускай шериг операциязынче аъттаныпкан соонда, дайынга белеткел шериг кезээнде артып калган оолдарга база шыңгыы байдалга чоруп эгелээн. Амгы үеде Украинада болуп турар дайынчы хөделиишкиннерге колдуунда үгер-боолар, миналар, дроннар ажыглап турар болганындан хайгыыл ажылы бир кол черни ээлеп, Байырның командылап турганы салбырның дайынчыларын хайгыылды билдилиг кылдыр чорударынга белеткеп, шериг өөредилге дүн-хүн дивейн чоруп турар.
Хемермаа өөнүң ээзинге билдирбейн, оглунче долгааш, шериг чери-биле чарып алган керээзиниң хуусаазы төне бээри билек чанып кээрин дилээрге, Байыр: «Үезинде көстү бээр ыйнаан, авай. Сен черле сагыш човава, шупту чүве эки, ажырбас чоруп тур мен» – деп огулуг харыы бербээн. Шынында тускай шериг операциязы эгелей бергенде, «албан киржир болзумза эки» дээрзин Байыр бодунга шиитпирлеп алган болгаш, дараазында Украинаже чоруур улус аразында ады кире бергенинге харын-даа амыраан: «Эр сорукту, шеригжи эки белеткелди көргүзүп тургаш, нацистерни чылча шавар!».
Дайынче чорупканын ада-иезинге белеткел эртип турар үезинде элдээрти чугаалап каар турган болза, чүгле бодунуң салбырын баштап алгаш, дайынчы даалга күүседип кириптериниң мурнуу чартыында ачазынче долгап каан.
– Экии, ачай. Эки тур силер бе? Мен Украина девискээринде кирип келгеш, элээн каш хона бердим. Менче телефоннаарда, бо дугаар-биле харылзажып турар бис. Бо дүне дайынчы даалга күүседип кириптер бис. Эки турар силер.
– Экии, оглум. Сураг чок баарыңга, сагыш чованчыг, ам харылзаа үспейн көрем. Сенче долгааш, шуут чадашкан болгай бис. Дугаарың солуп каапкан ышкажың чүл. Оваарымчалыг, серемчилелдиг-ле чоруп көрүңер. Даалганы эки күүсеткеш, үнүп келгеш, долгаарыңны манаар бис, оглум.
– Дыка сагыш човаваңар, ачай. Эрткен үе иштинде хөй чүвеге өөрендивис. Ажырбас. Ийе, долгаар мен, ачай.
Ында-хаая телефоннап келгеш, оглу чүгле эки чоруп турарындан аңгыда, дайын дугайында чүнү-даа чугаалавас, суурда онза-солун чүү болуп турарын, угбазы кайы хире сургуулдап турарын, кырган-ава, кырган-ачазын айтырар. Оглунуң эки чоруп турарынга ада-иези өөрүп, телефоннап кээрин четтикпейн манап, дайын-чаада оолдарлыг өске ада-иелер-биле бир дөмей оран-делегейинге, бурган чүдээннерге чалбарып, эртенниң-не сүттүг шайының үстүн чажып, лама-башкыларның ном-судурунга олуруп алгаш, үстүү дээрде Бурганнар чаңгыс оглу Байырогун авыралга ап камгалаарын, хамнарның ээрен-четкерлери чакпыыл октуң оруун дуглап чоруурун дилеп, чону-биле бир демниг камгалалдар кылдырып, боттарының шаа-биле хөделип-ле турарлар. Кожууннуң дайынчы оолдарга дуза кадар талазы-биле кылып чорудуп турар ажылдарынга шуптузунга каттыжып, четкилерни-даа өрүп, акша чыылдазынга-даа идепкейлии-биле киржип чоруурлар.
(Уланчылыг).
Балчый КЫРГЫС, ТР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29