| НОЯБРЬ 4 – РОССИЯНЫҢ ЧОННАРЫНЫҢ ЧАҢГЫС ДЕМИНИҢ ХҮНҮ |
190 ажыг аңгы-аңгы чоннарны мөөңнээн улуг күрүневис Россияның чоннарының чаңгыс деминиң хүнүн 2005 чылдан тура байырлап эгелээн. Россия — делегейде күчү-күштүг чурттарның бирээзи, культура болгаш төөгү талазы-биле кайгамчык байлак оран.
Омак-сөөгүнден, чүдүлгезинден, культурлуг чаңчылдарындан, партийжи үзел-бодалдарындан хамаарылга чокка, ниити төөгүлүг, салым-чолдуг, чаңгыс демниг чон бис дээрзин чурттуң хамаатылары медереп билип, байырлап турар апарган. Чоннар аразында найырал быжыккан.
100 ажыг омак-сөөктүг чоннар чурттап чоруур Тывавыста база интернационалчы өг-бүлелер хөй. Ындыг өг-бүлелерге Сергей, Сардана база Валерий, Альбина Аскаровтар хамааржыр. Бо онзагай интернационал, аныяк ийи өг-бүлени номчукчуларга таныштырар-дыр бис.
УГУНДАН ИНТЕРНАЦИОНАЛЧЫ
Сергей биле Валерий Аскаровтар ийис алышкылар. Амгы үеде оларның чонда тараан ады «Оскар» болгаш «Хорам». Солун чүүл — алышкылар боттары база интернационалчы өг-бүлеге төрүттүнгеш, якут омак-сөөктүг кыстарга өгленип алган.
Валера биле Серёжаның авазы Ия Алдын-ооловнаның, кырган-авазы, кырган-ачазы Зинаида Сааевна, Алдын-оол Моңгушевич Кызыл-оолдарның алыс чурту Улуг-Хем кожуун. Алышкылар Кызыл хоорайга 1995 чылда төрүттүнзе-даа, чашкы үези Шагаан-Арыг хоорайга эрткен. Школаны Шагаан-Арыгга өөренип эгелээш, оон Кызылдың 5 дугаар гимназиязынга 9-ку классты дооскаш, сургуулдап чорупканнар.
Авазы Ия Аскарова баштай Шагаан-Арыгның 2 дугаар школазынга, ол-ла хоорайның гимназиязынга, ооң соонда Республиканың лицей-интернадынга орус дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан.
«Үш кады төрээн бис. Улуг акывыс Азат Аскаров болгаш бистер. Ада-иевис бичии турувуста-ла ийи аңгы чурттай берген. Ачавыс татар омак-сөөктүг кижи. Ачавыстың ачазы орус, а авазы база өске омак-сөөктүг улус чораан. А ававыстың талазындан кырган-ававыс тыва-даа болза, ооң ук-төөгүзүнде база өске омак-сөөктүг өгбелер бар. Кырган-ачавыс арыг тыва ханныг. Ук-төөгүвүстен интернационалчы өг-бүле-дир бис ийин» – деп, Сергей чугаалады.
СЕРЁЖА БИЛЕ САРДАНА
Ийистерниң улуу Сергей өөнүң ишти Сардана-биле Иркутск хоорайга студентилеп турган үезинде социал четки таварыштыр таныжып алган.
«Серёжа-биле 2014 чылдың төнчүзүнде студентилер чыыштарынга каржып эртип турган-даа болза, таныш эвес турган бис. Студентилерниң ниити чуртталга бажыңынга уругларның чугаазы-ла Аскаров дээр ийис алышкылар турду. Бир хүн улуг курска өөренип турганым чаңгыс чер чурттуум өрээливиске «Аскаров алышкылар «Мисс и мистер» деп мөөрейде киржип тур. Онлайн бадылаашкын эгелей берди, Валера дээш соңгуп көрүңерем» — деп халып келген. Өрээлге 3 уруг олурган бис. Мен та чүге чүве: «Силер Валера дээш соңгуур болзуңарза, мен Серёжа дээш соңгуптайн че» — дээш чүректи базыпкан мен. Дараазында хүн «ВКонтакте» четкиге Серёжа менче «Экии! Бис бот-боттарывысты таныжар бис бе?» деп бижип келген.
«Меңээ чүге «чүрек» салып турар уруг боор дээш, сонуургай берген кижи-дир мен ийин» — деп, Серёжа баштактанды.
Найыралдажып алгаш, чагаалажып, чугаалажып чоруп турганнар. Өөредилгези доостурга, ийистер Тываже чанып келген. Ынчалза-даа бир ай болганда Сардана Тывага чедип келген. Ынчан Сардана 18, а Серёжа 19 харлыг турган. Серёжа Сардананы уткуп алган.
Студентилеп чоруп турумда авам меңээ "тыва-даа, бурят-даа оол-биле танышпас сен" – деп чагаан турган. Эң-не эгезинде ийистерни тыва деп билбээн мен. Ынчан орустарзыг турган улус-тур ийин. Ам улгаткаш, борбайгаш, тывазый берген. Авам чагып турда-ла, тыва оол-биле таныжа берген болган мен»– деп, Сардана хүлүмзүрүп чугаалады.
«Ийи чыл болганда күдээлээр дээш үнүпкеш, орук ара Сардананың авазының уруунга чагыын сактып келгеш, арай сестип чораан мен. Ынчалза-даа чеде бээримге дыка эки уткуп-хүлээп алганнар» – деп, Сергей немеди.
Сардана деп атты очулдурарга лилия чечек дээн. Ол 1996 чылда өг-бүлениң дөрт дугаар төлү болуп төрүттүнген. Үш акызының хеймер кыс дуңмазы. Улуг акызы амгы үеде өг-бүлези-биле Европада чурттап чоруур. Ортун акызы школа директору. Үш дугаар акызы күш-культура башкызы. Ада-иези амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада.
ВАЛЕРА БИЛЕ АЛЬБИНА
Олар Новосибирск хоорайга якут чоннуң студентилер чыыжынга таныжып алгаш, ужуражып эгелээннер.
«Өөредилге-даа доозулган. Аляның чанар үези келген. Ол ам Новосибирск хоорайже дедир келбес деп билгеш, ынакшылым илереткен мен. Ынчалза-даа Аля чана бергеш, улаштыр ол-ла өөредилге чериниң магистратуразынче дужаап кирип алгаш, Новосибирск хоорайже дедир чедип келген. Кайывыс-даа өөренмишаан ажылдап чоруп тургаш, квартира арендалап алгаш, кады чурттай бердивис» – деп, Валера чугаалады.
Альбинаның авазы уруу катап база Новосибирск хоорайже өөренип чоруур дээрге ынатпайн турган. А кажан Аля таныштыг апарган боорга, чөпшээрежип тура, «Таныжыңның ады кымыл, кызым?» — деп айтырарга, уруу каттыргаш, Валера дээн. Чүге дээрге Альбинаның авазының ады база Альбина, а соңгу адазын Валерий дээр чүве-дир. Альбина дөрт оол, дөрт кыс — сес кады төрээнниң чеди дугаары. Авазы математика башкызы. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада.
ЯКУТ БАЙЫРЛАЛ – ЫСЫАХ
Аныяк өг-бүлелерниң чугаалааны-биле алырга, Шагаа, Чаа чыл дээш бүгү байырлалдарны шуптузун өскелер-биле бир дөмей эрттирип чоруурлар.
Якут чоннуң Чаа чыл, Шагаа ышкаш байырлалын Ысыах дээр. Ол чайның келгенин, бойдустуң оттуп келгенин, чаа амыдырал эргилдезиниң эгезин демдеглеп турар хөглүг, ёзулалдар-биле бай байырлал. Узун болгаш кадыг-дошкун якут кыш соонда чыглырының база бир аргазы.
Тоолчургу чугаалар-биле алырга, Ысыахтың таваан якуттарның өгбези Эллей Боотур салган. Байырлал үезинде кижилер бурганнардан чаагай чорукту, амыр-тайбыңны, камгалалды дилээр.
«Ысыах» деп сөс якут дылдан укталган, чажар дээн уткалыг. Бо дээрге төп ёзулал-биле дорт харылзаалыг: алгыш-йөрээл ёзулалының (алгыс) үезинде отче кумис чажар» — деп, Сардана якут байырлалдар дугайында тайылбырлады.
ЧАШ ХЫЛБЫКТААРЫ…
Чаш хылбыктаары деп байырлал якуттарда чок. Якуттар чаш уруг төрүттүнүп келгеш, бир ай болганда чажын таарарлар, оон бир харлаптарга, уругнуң чажын кыргыырлар.
КЕЛИН АЙТЫРАР ЁЗУЛАЛ
Кайы-даа чоннарда бо ёзулал шаандан тура турган. Кудалар баштай таныжар, оон кудалаар, айтырар турган болза, амгы үеде ол чаңчылдарны аймак бүрүзү кылбастай берген деп болур.
Якуттар шаандан тура чайын, күзүн сиген-ширбиил үезинде келин айтырбас чораан. Кыжын хостуг үе хөйде келин айтырар. Келин кыстың ада-иезиниң аалынга келгеш, келген херээн дораан чугаалавас. Шайлаан соонда чугаа эгелээр. Ооң соонда келин кыстың ачазынга белекти (уос асар — «эрин ажыдыышкыны» азы сынгаах хоно- рор — «аас ажыдыышкыны») акша-биле азы мал-маган-биле сөңнээр турган. Бо белекти хүлээп алыры келин кыстың өглениринге ачазының чөпшээрелиниң илередиишкини деп санаарлар.
АМЫДЫРАЛДА …
Ийи аңгы чоннуң шаандан тура сагып чорааны чаагай чаңчылдар бар-даа болза, чер аразы ырак болганындан Серёжа, Сардана болгаш Валера, Альбина таныжып, таваржып алган хоорайларынга кады чурттап, ажы-төлдүг апаарга, аныяктарның ада-иези Тывадан, Якутиядан аалдап баргаш, таныжып алганнар.
ИЕ ДЫЛЫ – ТӨРЭЭН ДЫЛЫ
Ийистер бичиизинден-не интернационалчы өг-бүлеге төрүттүнгеш өскен болгаш, колдуунда орус дылга чугаалажыр турган. Студентилей бергеш тыва дылга чугаалай бергеннер. Өг-бүлезинде улуг улузу тывалап айтырыг салырга, орустап харыылаар, утказын билип турза-даа тыва дылга үндүр чугаалавайн чорааннар.
«Сургуулдап тургаш тывалар-биле эдержип эгелээш, тывалай берген бис. Бичии турувуста кыдыындан эрткен-дүшкен улус бисти орустар деп бодаар турган-дыр ийин. Улуг хоорайларга хөй кижи чыглып келиривиске, танывазывыс улус келгеш-ле, тывалар-биле «Экии» деп мендилешкеш, бисче «Здорово» дээш холун сунар турган»– деп, ийистерниң бирээзи чугаалады.
КУДА-ДОЙ ДҮЖҮРГЕНИ
Алышкыларның бичиизи Валера биле Альбинаның кудазы 2026 чылдың чайынында болган. Өгленишкен аныяктарны уткуур азы келин алыр деп дөмей чаңчылдар бар-даа болза, аңгы чүүлдер база бар. Чижээлээрге, тывалар ак кадак-биле сүттүг шайлыг уткуур болза, а якуттар шай эвес, а кумыс-биле кудаларны уткуур. Тывалар тос-карак-биле сүттүг шайын чажып, өгленишкен аныяктарны алгап-йөрээр болза, а якуттар аът кудуруу-биле аякта кумызын чажып, алгыстаар. Тывалар саң салып тура, саржаг, тыва далган-биле, а якуттар оладилер болгаш үс-биле от чемгерер. Куда үезинде тывалар саң салбас, а якуттар тускай савага саңны салыпкаш, душтук оол биле душтук кысты алгыстаар. Алгыстаар дээрге якут чоннуң база бир чаңчылы. Ону аймактың улуг кижизи азы тускай чалаткан алгысчы кылыр. Амгы үениң аныяктары европейжи чаңчылдарны база үлегерлээш, якут чаңчылдарны база киириштирип тургаш, куда-доюн эрттирер апарган.
Валера биле Альбинаның кудазы Кызылга болган. Якутиядан барык 50 хире төрелдер интернационалчы өг-бүлениң куда-доюнга киржип, аныяктарны алгап-йөрээр дээш, Кызылга келген. Аныяктарны алгыстаары-биле Якутиядан Альбинаның төрели болур тускай алгысчы чедип келгеш, ёзулалды кылып, чорукту чогуткан.
Якуттар биле тываларның чаңгыс дыка дөмей чаңчылы бар. Ол дээрге куда-дойга белек-селек бээри. Ынчалза-даа ийи чоннуң кайызы-даа амгы үеде куда-дойга акша-төгерик салыр апарган.
«Бодувустуң кудавыстан аңгыда, якут кудага аалчы болуп барган мен. Олар амгы үеде база бистии ышкаш эрттирер апарган. Чүгле столда национал чемнери хөй болур чорду. «Строганина», шык баар дээн ышкаш национал чемнери байырлал столунга албан турар. Бодувустуң кудавыска национал чем немей салыксаан бис, ынчалза-даа шилип алганывыс банкет эрттирер зал чөпшээревес болган» – деп, Валера сонуургатты.
«Строганина» дээрге доң балыкты сүвүрүп тургаш хээп каарга, эрип четтикпээнде чиир чем. Хоюг кара перец биле дусту дең-дең кылдыр холааш үстүрүп чиир.
ХҮНДҮЛЭЭЧЕЛ ЧОН
«Бир катап эжимниң ада-иезиниң бажыңынга кажаага ажылдааш, чанында садыгже хлеб садып алыр дээш, ол-ла хевээр сапыктарлыг, ажылдап турган хевим-биле халып бар чорумда, кат-ием көрүп кааш, кайнаар баарың ол дээрге, хлеб садып эккээйн дээримге, солуттунуп ал, кудумчуже ынчаар үнүп болбас дээр болган. Оон эскерип турарымга, чараш, арыг-силиг хептерлиг кудумчу үнер улус болду. Бирээде, бодун, ийиде өске улусту хүндүлээри аажок улус болган-дыр» – деп, Валера якут чонну хүндүлеп чугаалады.
АМГЫ ҮЕДЕ …
Оолдарның кайызы-даа хууда сайгарлыкчы боорда, блогерлер. Ийи өг-бүле кайызы-даа сайгарлып, найысылал Кызылда кафелер ажыдып алган ажылдап турарлар. Алышкылар демнежип алгаш, Тываның соок кыжынга таарымчалыг якут курткалар садыы база ажыдып алганнар.
Алышкыларның өг-бүлези Новосибирск хоорайга сес чыл чурттааш, баштай Валера биле Альбина, ооң соонда Сергей биле Сардана соңгуг-мурнуг Тывазынче чанып келгеннер.
Тываже дедир чанып келгениниң дугайында Сергей мынчаар тайылбырлады:
«Чаа чүүлдерден черле дыка коргар мен. Тываже чоруур дээш, сес чыл дургузунда ажылдаан ажылымдан үнер дугайында билдириишкин киирипкеш, бодаарымга, тыныжым безин чедишпейн турган ышкаш болган. Боостаамга борбак кара чүве чыдыпкан, эриннерим безин кургай берген. Тывага баргаш, каяа ажылдаар мен? Канчап амыдыраар мен? Өг-бүлемни чүнүң-биле азыраар мен?» дээн ышкаш айтырыглар мени дүвүредип турган. Бир эвес Тывага чурттаары берге, ажыл-хожул тывылбас, планывыс бүтпес болза, Новосибирскиже дедир чедип келгеш, поварлап ажылдай бээр мен деп бодалдар-биле Тываже чааскаан чедип келдим. А өг-бүлем түр үеде Якутияже чорупкан турган. Мээң сорулгам – бут кырынга туруп алгаш, өг-бүлемни Тываже эккеп алыры».
Дараазында блог болгаш бизнес дугайында Валера мынчаар чугаалады:
«Бичиивистен өөрениичел болган хевирлиг бис. Повар деп тускай мергежил чок-даа болза, чем кылырынга ынак болгаш, бир-ле ресторанче дузалакчы повар болуп ажылдап киргеш, шеф-поварга чедир депшип ажылдай бээр болган бис. Сес чыл дургузунда ажылдапкаш, Тываже блог сайзырадыр дээш көжүп келдивис. Блог-биле хөй акша ажылдаар деп чүве болдунмас. Акша ажылдаар дээш эвес, а бодувустуң чогаадыкчы талавысты сайзырадыр дээш эгелээнивис ол. Өөм ишти чагыг ёзугаар торттар быжырып турган. Ооң бодунуң мергежили технолог кижи. Кафе ажыдары черле эгезинден тура күзеливис турган».
Амыдыралга дески чүве черле чок. Валера биле Альбинаның баштайгы ажыткан кафези хагдынган. Бергелерни ажып эрткеш, черле дүжүп бербээннер.
«Дыка берге байдалга турувуста кудаларга интервью кылыр деп солун үзел-бодалдыг аныяктар менче долгап келди. Шак ындыг интервьюлар 2014 чылдарда-ла Россияның өске регионнарынга эгелээн болган. А Тывага бир дугаар эгелекчилер болган бис. Солун бодал берген аныяктарга өөрүп четтиргеним илереткен мен. Кудаларга интервью бижидер солун төлевилеливис үш хире чыл дургузунда үргүлчүлээн. Кудалар сезонунда эки ажылдап алыр арга болган. Акым-биле иелээн кудаларга солун интервьюлар бижидип чоруп каар турган бис. Блог сайзырадыр, солун видеолар тырттырар чогаадыкчы ажылывыска улуг деткимчени Айдың Арыг берген» – деп, Валера чугаалады.
Баштак видеолар тырттырары ийистерниң хоббизи турган. Уруглар садынга тургаш-ла, сцена үнген эштерин көргеш, бис база үнген болзувусса деп бодаарлар. Авазы танцылаар, улуг акызы Азат шүлүк бижиир, кырган-авазы ырлаар-шоорлаар. А кырган-ачазы болгаш ооң чоок улузу колдуунда шагдаалап, болчукчулап чораан.
НАЙЫРАЛЫ БЫЖЫГ БОЛЗУН
Сардана биле Альбина Аскаровалар амдыызында якут диаспоралар-биле таныш эвес. Ынчалза-даа боттары ышкаш аныяк чаңгыс чер чурттуглары-биле тыпчып алгаш, үнчүп-киржип эдержип чоруур.
Өг-бүле амыдыралга, ылаңгыя ийи аңгы культура, чаңчылдарлыг кижилер аразынга чөрүлдээлер тургулааны чугаажок, ынчалза-даа ол бүгүнү ажып эртеринге ийи кижиниң чүгле бот-бодунга ынакшылы эвес, а төлээлеп турар чоннарынга ханы хүндүткели дузалаар дээрзи чугаажок.
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырларның архивинден алган.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn