• Моторк ТИРЧИН, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Тыва чогаалга чогаадыкчы изин арттырган чогаалчыларның бирээзи Моторк Айыжыевич Тирчин. Чогаалчы 1940 чылдың сентябрь 1-де Тес-Хем кожууннуң Деспең сумузунга төрүттүнген. Чогаадыкчы ажылының эгелээн үези – 1960 чылдарның ортаа үези. Чырыкче үнген баштайгы чогаалы “Оруку-Хем” деп шүлүк. Ол 1968 чылда “Тываның аныяктары” солунга парлаттынган. Оон эгелээш Моторк Тирчин шүлүктерин болгаш кыска чечен чугааларын республика солуннарынга болгаш Тываның чогаалчылар эвилелиниң “Улуг-Хем” сеткүүлге парладып турган. Чечен чогаалга шилилгениң белен эвес оруун Моторк Айыжыевич эрткен. Тываның ном үндүрер чериниң 1981 чылда парлап үндүргени “Өзүмнер” чыындыга бөлүк шүлүктери “Чиргилчин” деп ат-биле кирген. 1992 чылда “Күдээлер” деп тоожузун болгаш бөлүк чечен чугааларын ном кылдыр Тываның ном үндүрер чери 1992 чылда парлап үндүрген. “Күдээлер” деп номдан “Ирбиш” деп чечен чугааны номчукчуларның сонуургалынга бараалгаттывыс.
ИРБИШ
Деспеӊ хем хая-даштыг, кадыр-каскак, чалым-туругларга кызадып алган. Аӊнарныӊ хааны-даа, чаражы-даа аңаа чурттап, ижигип келген. Мен база аӊаа өскен, төрээн хемимге ынак мен.
Ирбиш – богба-чаваалар ышкаш улуг истиг, чалым-туруг тевер араатан, эӊ-не чараш аӊнарныӊ бирээзи.
Деспеӊ хемге шала күскээр ирбиштер көстүп келген. Өшкү кадарып чорааш, изинге бо-ла таваржып чордум оӊ. Бир-ле хүн топтап, дураннап олурарымга, дөө сүвүр-сүвүр, шиш-шиш чалымнарныӊ аразында аӊгы-аӊгы чүктерже харап алган чыдырлар.
Сарыг-шокар чүзүнү долбанналчак, хээлиг-хээлиг. Кулаа дөӊгүрзүмээр, карактарыныӊ кирбиктери кара-саргыл, от хып турар көстүктерлиг, дарбагар хаайлыг, улуг-даа болза, кедергей шевер калдар аастыг, а пагында шаараш хылган салдар сарбайган, мөӊзүгүр баштыг амытаннар болду.
«Аалчыларны» баштайгы хүнүнден-не доктаамал хайгаарап тур мен. Дүвүретпээн мен. Деспеӊге олар шаанда турган дижир чүве. Ол чугаа бадыткаттынды. Олар-даа аӊнап-ла кыштааннар, а мен өшкүм кадарып чыл аштым. Ховар аӊнарныӊ чаажын, чаражын эскергеним ол.
Шала часкаар өшкүлерим төрүп эгелээн. Чымыш улгаткан. Кажаа сыӊмас анайлар мыккылажыр. Шара сиӊген халаттарывысты барык-ла ужулбас турган бис. Ажылга дүлдүнген бачым шаг-үениӊ чүгүрүүн канчаар. Хүн үнүп келир-ле, караӊгылаш кынныр, дүн дүжер-ле, чырыш дээр. Ажыл ол хире бачым турган.
Дүне шуурган улуп хонган. Каш аъттарымны көрүп, хайгаарап каар дээш, Дүвүреӊниг-Чарыктыӊ иштин өрү, дыштанып каап, базып ор мен. Оӊ таламда бир-ле чүве кажараш диди ышкаш. Кылчаш кылдыр көре кааптым. Көк дээр хөлбеш диген. Арным изиш кылынды. Тыныжым безин тыртыла берген болбас бе. Ирбиштер! Үш араатан тур. Эр ирбиш кара-ала тени чүктеп алган. Сыртая берген тур-ла. А кыс ирбиштер согун-на. Дендии-ле чараш кулугурлар-дыр деп бодал бажымга чүгүртүлеӊнеди. Моортайларныӊ ындыг чаражын кажан-даа көрүп көрбээн мен.
Узун дурт-сынныг, шилгедектен шилгедек аӊнар-дыр. Шүрлеӊ инектен улуг көзүлдү. Ишти тырттынчак араатаннар кайгааш турупкан. Удур-дедир көрүшкеш, та каш минута болган бис. Мөгүдээш билбээн мен.
Кожавыс ышкажыл дигензиг чыткылап алды. Эр ирбиш чүктешкизин безин салбады. Туразындаазы дегет дивес силер бе! А мен көжүй берген тур мен. Араатанга ужуражы бээрге, кижиниӊ турупканы чаштай бээр чорду. Дедирленип алгаш, сайырны куду кулбуруп бадыптым. Кажан-на сегирип алыр чүвези ирги? Мени апса, амдажыыр. Шаарарган араатан дижинге ажы-төлүмнү каап бериптерим ол бе? Бак чаяанныг кара бодалдар бажымны өрүмнеп-ле келди. Кышкырыптар дээримге, үнүм үнмеди.
Кош-дүүргем эгиннеп алырымгай. Дааштаптар ийик мен. Боо ап чаӊчыкпаан эрзиг эвес «тажы» болбас мен бе деп, элдеп-эзин бодалдар дүймедир-даа. Бир ээтпекти арай боорда эртип алдым. Ирбиштер ажытталы берген. Чүгүрүпкен мен. Дааш дыӊналды. Тура дүштүм. Көк-ле дээрим бо! Ирбиштер дөө мурнумда маӊнажып бар чорлар. Эр ирбиш тезин чүктеп алган хевээр шелеӊнедип бар чор. Олар шоглавайн-даа, мени каапкаш, караш дигеннер.
Чиик улуг тындым. Одуругга олурупкаш, даӊза таакпы-даа тыртым. Чараш моортайлардан ам кээп кортканымны эскердим. Сөөгүм сири-кавы…
Деспеӊ хемниӊ ирбиштери мээӊ кыштаамны ынчаар ээлеп арткан. Оларны улуска безин ыыттаваан мен. Бой- дус — мээӊ өнчүм-не болгай. Чарашпайлардан кортпас апарган мен. Аңчыларныӊ аскылап каан телериниӊ мыйыстарын ол хүн чыып алгылаан мен. Шыдыраа чазап алыр мен.
Час үр болбайн чедип келген. Бис ишкээр көжүп алган бис. Чараш ирбиштерниӊ чаажын база билип алдым. Ирбиш ышкаш кашпагай аӊ ховар боор.
Чурукту Тываның чогаалчыларының сайтызындан хоолгалаан.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn