Өреге бүрүзүнге аңгы чунар-бажыңныг болуру болдунмас. Ылаңгыя хөй аал чурттаар каът бажыңнарда чурттап турар улус каяа кылып алыр деп? Ынчангаш олар неделя, ай санында эвес-даа бол, чылда беш-алды катап изиг буска олуруп тургаш, чунар-бажыңнаар чаңчылдыг болур. А чамдык улуска ол дээрге тускай ёзулал, бир хүннү албан тураскаадыр хемчег болур. Артында-ла олар чаңгыс ынак чунар-бажыңныг болгулаар. Шак ындыг доктаамал чунукчуларын Кызылдың 7 дугаар «Пушкин» чунар-бажыңында аштакчы Сусанна Мирзоян бодунуң чоок төрелдери дег дыка эки билир. Чүге дизе ол ында ажылдаандан бээр, чээрби ажыг чылдың нүүрү эрткен. Ажылынга бердинген, алдын-мөңгүн-даа бээр болза, өскээр черле чоруп өлбес, хөйге көскү эвес, эскертинмес маадырларның бирээзи-биле силерни таныштырар-дыр бис.
– Сусанна Жораевна, бо ажылче канчаар кирип келген силер, таныштырып көрүңерем.
– Эң эгезинде бо ажылдың ачы-дузазын амы-хууда көрүп, ажыглап турган мен. Хеп-чуурга идик-хевивис чугдуруп, чунар-бажыңга чунуп... Тывага келгеш, баштай пекарняга хлеб быжырып ажылдаан мен. Ооң соонда бир хуу сайгарлыкчыга садыгжылап турдум. «Беш сылдыс» садыг бажыңынга «Агрофирма» турганын сактыр-дыр силер бе, аңаа ажылдап турган мен. Ол ажыл берикчим өскээр көжүп чоруптарга, элээн үеде ажыл чок олурдум. Бир-ле катап Чунар-бажың, хеп-чуурлар комбинадының конторазында ажылдап турар кожам төпте 2 дугаар чунар-бажыңда хостуг ажылчын олут тыпты бергенин дыңнаткаш, ажылче чалапкан. Келдим. Мени хүлээп алды. Бир дугаар ажылче үнген хүнүмнү безин ам-даа дыка эки сактыр мен: 2003 чылдың август 21. Аңаа беш чыл ажылдапканымда, 7 дугаар чунар-бажыңче шилчидипкен. Мында ам 18 чыл чеде бергеним ол-дур.
– Ынчангаш чунуп кээп турар улусту «5»-ке билир ышкажыл силер?
– Шак-ла ындыг. Бистиң комбинатта 4 чунар-бажың бар, олар дөртелээ тус-тузунда аңгы чунукчуларлыг. Өөренип калган ынак чунар-бажыңныг улус өскээр барбас. Ынчангаш бистиң караавыска-ла өзүп кээр улузувусту дыка эки билир боор бис. Чоокта чаа чээрби ажыг харлыг чараш кыс менден айтырып турду: «Мени сактыр-дыр силер бе? Бичии тургаш-ла маңаа чунар турган мен». Ынчанмайн канчаар, таныыр мен. Бичиизинде канчаар кээр турганын, кайы хире өзүп турарын үргүлчү хайгаарап чораан болгай мен. Үспейн чунар, үргүлчү кээр улусту шуптузун билир, таныыр апарган мен.
– Эң улуг назылыг изиг буска ынак клиентиңер кайы хире ирги?
– Уу, 99 харлыг деп бодап көрүңер даан! Ол кырган ам-даа малчын аалда чурттап чоруур. Оон тура чунуп кээр. Ону оглу, кенни эккеп чундурар. Олар безин 70 ажыг харлыг хоочуннар-дыр ийин. Бодап көрүңер даан, ол хире улгады берген назынында изиг бусче албан кирер. Кадыы эки-дир ийин але. Бистиң эң улуг хүндүткелдиг аалчывыс ол-дур. Оон аңгыда, 80 ажыг харлыг хоочуннарывыс база бар, эвээш эвес. Шупту бустанырынга ынак.
– Чунуп тургаш бергедей берген улуска дүрген дуза чедирер албанның эмчилерин кыйгырар таварылгалар ажылыңарга турган бе?
– Чунар-бажың дээрге-ле кижилерниң кадыкшылы, харык-шинээниң байдалы-биле харылзаалыг ажыл болганда, ындыг таварылгалар болуп турар. Изиг буска үр турупкаш бергедей берген улусту ооргавыска чүктепкеш, сериин черже үндүрүп эккээр, хенертен ханының базыышкыны улгады берген улусту эскерип кааш, дүрген-не арыг агаарлыг черге чыттырып, хөй улуска үглетпейн, дүрген-не эмчилерни кыйгырыптар бис. Боттарывыс кайы хамаанчок чүрээнге массаж кылып, эм бээр эргевис чок. Та чүрээ бергедээн, та чүзү канчап барган боор чүве, бис чүгле кургаг, сериин, агаарлыг черге чыттырып алгаш, дүвүретпейн, хөй кижи баскылаштырбайн, эмчилер кээринге чедир хайгаараар бис. Суг ижиртип, кургадыр чодуп дуза кадар бис. Дүрген дуза эмчилери үе-шаанда чедип кээр болгаш, тьфу-тьфу-тьфу, багай чүве болбаан. Болбас болзун деп чалбарыыр-дыр мен.
– Эзирик байдалдыг улус чунуп кээр бе?
– Кижилер-биле ажылдап чоруур улус болганывыста, бис база чүнү-даа көрүп турар бис. Эзирик-даа кээп турарлар, алгы-кышкылыг маргыш-даа үнүп кээр. Бистиң дүрүмүвүстү көзенек аксында көскү кылдыр бижээш, азып каан: Эзирик кижи чунуп болбас! Бис ындыг улусту киирбес бис. Чамдыкта маргыжар, киир чүткүүрлер, чамдыкта маңаа бичии сергеп ап, кезек чыдып болур бе деп эп-чөп-биле айтырып-даа турарлар. Чогум онза айыылдыг байдалдар эзирик улус-биле болбаан.
– Эң-не дүшкүүрлүг, чай чок ажылдаар үелериңер кайы ирги?
– Чаа чыл, ылаңгыя декабрь 31-ниң хүнү, ооң соонда Шагаа бүдүүзү. Ол хүннер эң дүшкүүрлүг. Байырлал эвес үелерде суббота, улуг-хүннерде улус хөй кээр. Чамдыкта мырыңай чемненир безин үе тыппайн баар бис. Бир таварылганы ам-даа сактып каттыржыр бис. Мен кассага туруп алгаш, бо уруглар халчып кээрге, аастарынче пицца суп берип турган мен. Оозун дайнавышаан, чугдунуп чоруптар. Ажыл хүннеринде мүн-не чүгээр: оожум болур, ынчалза-даа чунар улус черле үзүлбес.
– Чунар-бажың культуразын эки билир болгаш этикедин сагып чоруур улус хөй бе?
– Бистиң клиентилеривис колдуунда шупту сагыыр деп билир мен. Олар термостарында ары чигири, лимон, эм оъттар холумактыг изиг шайларын эккеп алгаш, бустанырынга ынак. Бусче кирер херекселдери четче болур: хадыңдан, ине бүрүлүг ыяштардан кылып каан шаптаныр боондактарлыг, эфирлиг үстер, чагдынар янзы-бүрү маскалар, кедер бөрттери, чадыглары дээш-ле. Чамдыкта бистен суксун белеткеп алыр хайындырган суг-даа дилеп ап турарлар-ла. Чунмушаан, бустанмышаан, термостарын салыпкаш, шайлавышаан хөөрежи бээр болза, олар дег солун улус чок: оюн-баштак, каткы-хөгден эгелеп алгаш, амыдырал-чуртталганың чидиг айтырыглары, политикага чеде бээр.
– Силер чунар-бажыңның арыг-силиин хандырып турар буянныг иштиң кижизи-дир силер. Кижилер черле кандыг бок арттырып каар-дыр?
– Колдуунда-ла суксуннар савалары эңдере чыдып каар. Чунар херекселдериниң хаптары... Оларны чыып, төпкеш, чунар, кеттинер залдарны арыдыр чуп-ла турар бис.
– Чунар-бажыңга хөй түңнүг акша, үнелиг эдилелдер чиде бээр таварылгалар турган бе? Ындыг үеде чүнү канчаар-дыр силер?
– Бир дугаарында сагындырып калыксаар чүвем бо: бис улустуң уштунуп алган кабинкаларын үжевес бис. Үжевейн турар бис. Хөй түңнүг акша-биле чаңгыс таварылга болган. Оон бээр хөй үе эрте берди. Ол 2 дугаар чунар-бажыңга болган чүве. Чунуп турган кижи боду уттупкаш, чорупкан болган. Бис аштанып тургаш, тып кааш, ээзиниң кээрин манааш, ап берген бис. Болганчок-ла чунуп турар үеде херээжен улустуң кулактарындан алдын сыргалары уштунуп калгылаар. Чамдыкта хирлиг суг-биле ага берген-даа болгулаар, чамдыкта бис тып-даа турар бис. Сыргазын чидирип алган кижи телефонунуң дугаарын арттырып каарга, тып алзывысса, долгапкаш, ап бээр бис. Үнелиг каасталгалар, эдилелдер, акша-көпеек, телефон, аар өртектиг тон, бөрт хевирлиг чүүлдерни кассага арттырып каар улус база турар.
– Коллективиңерде чеже кижи ажылдап турарыл, иштики байдалыңар кандыгыл?
– Бо чунар-бажыңда 8 кижи ажылдап турар бис: ийи кассир, дөрт аштакчы, ийи хеп-чуур оператору. Ийи хүн ажылдааш, ийи хүн дыштаныр бис. А ниитизи-биле комбинатта хөй кижи ажылдап турар. Администрациявыс ажылчын бүрүзүнге дыка кичээнгейлиг: ажылдап кедер тускай идик-хепти сезон аайы-биле берип турар. Байырлалдарда коллективтии-биле шайлаар, оюн-тоглаалыг үнүүшкүннерни кылып турар. Эки ажылдаан улусту демдеглеп, күрүне шаңналдарынче киирип турар. Чижээ, мени комбинаттың 60 чыл болган байырлалында Тываның Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижии-биле шаңнады. Ону бедик үнелел, дээди шаңнал деп санаар-дыр мен. Чаа чылда кижи бүрүзү чигирзиг белектерни ап турар бис. Ажы-төлдүг улус мырыңай оларының саны-биле алыр. Акша-шалыңывысты үе-шаанда ап турар бис. Премияларны база берип турар. Бо-ла бүгү бөдүүн ажылчыннарынга хумагалыг албан черин Владимир Кунгааевич Симчит удуртуп турар. Шыңгыы негелделиг, улустуң амыдыралын база эки билир, ажылының онзагай талаларын сайгарып, канчаар хөгжүүрүн санап алган олурар даргавысты шупту хүндүлээр бис.
– Бөгүнгү байдалыңардан-даа артык эки кылдыр ажылдаарынга силерге чүү херегил? Бо чунар-бажыңга немей чүнү күзээр-дир силер?
– Моон артык боор бе? Ону-мону күзеп тур бис дээр хире байдалывыс кошкак эвес. Чүгле харын бо-ла ажылывыска, өскээр кайнаар-даа шимчевейн, турум байдалга ажылдап-ла турзувусса... Бистиң комбинадывыс моон-даа соңгаар чонга ачы-дузазын чедирер шыырак албан чери бооп артып каарын күзээр-дир мен.
– А бир эвес силерни өске черже кыйгыра берген дижик: шалыңы силерниинден каш катап хөй, ажылдаар байдалы дыка эки...
– Чок-чок, меңээ ындыг ажылды кым-даа сүмелевес, эртем-билиим бар эвес... Шак-ла мындыг боорда, бистен ажыр шалың төлеп турар чер чок. Кайнаар-даа чорбас мен, алдын-мөңгүн-даа аазаар болза...
– Эртем-билиг дугайын чугаалай бердиңер. Бодуңарны таныштырып көрүңерем. Каяа өскен силер, өөренип чораан чериңер чүү ирги?
– Мен Азербайджан ССР-ге төрүттүнген армян кижи мен. 19 харлыымда өгленип алгаш, 1988 чылда бээр чурттап чедип келген мен. Өөм ээзи 1987 чылда маңаа, Тывага, ажылдап турган. Иелээн чаңгыс суурдан бис. Ийи оглувус маңаа төрүттүнген. Ынчан бистиинге Идик фабриказының кончуг үези турган. Школаны дооскаш, ооң контролёру кылдыр өөренип алгаш, аңаа ажылдай берген турдум. Маңаа кээримге, ол мергежилим амыдыралга ажыглаттынмаан. Акым база маңаа чурттап чораан, амгы үеде чок, өөнүң ишти, уруглары бар. Ставропольда ийи кыс кады төрээним чурттап чоруур. Олар мени чанынче кыйгырарга-даа, ынавас-тыр мен. Чүге дээрге мен Тывамга ынак мен, бодумну тыва кылдыр бодаар чордум.
– Тыва мен деп санаар болзуңарза, изиг-ханга ынак силер бе?
– Бичии оглум ханга дыка ынак. Бодум чөремеге кончуг ынак мен. Тыва далган база биске үргүлчү турар. Тыва чоннуң сүттен кылыр ак чеминге база дыка ынак бис. Улуг чер бажыңда чурттап чоруур бис. Оолдарымның тыва эштери база бажыңга үргүлчү келгилээр улус. Огородка ногаа-чимисти тарып, херээжен улус-биле бир дөмей, дузаныр мен. Тыва ырларны база дыңнаар мен, тыва хөгжүмге ынак мен.
– А чүдүлгеңер кандыгыл?
– Христиан чүдүлгелиг мен. Ынчалза-даа хөлүн эрттир чүдүүр, чүве бүрүзүн сагыыр кижилерге хамаарышпас мен. Орус хүрээже баар мен. Тываларның чүдүлгези болур буддизмни-даа, хам чүдүлгени-даа, мусульман чүдүлгелиг чоннарны-даа хүндүлээр мен. Совет үениң атеистеринге база хамаарышпас мен. Бичии-бичии бүзүрээр, бодум тенектенип шенээр чүвем-даа бар...
– Солунун аа, ол чүү боор? Төлгелээр силер бе?
– Көзер-биле төлге салыр армян көрген силер бе? Көзерлевес мен. Анаа амыдыралда эштерим кыстар, ам болза кадайлар-биле кофе чөвүүнге төлгелээр мен. Ол дээрге бистиң чүгле бодувустуң аравыста чажыт оюнувус-тур. Өске улуска шенеп көрбээн мен, ынчанмас-даа мен.
– Ынак артистериңер кымнар ирги?
– Аныяамда бир азербайджан кино көрген мен. Кунчуг дугайында. Дыка солун кино чүве. «Ирония судьбы» ышкаш чылдың-на Чаа чылда көөр турган мен. Харалаан, адын сагынмайн бардым. Бир кенни кыска шоолуг ынак эвес, багай кунчуг дугайында чүве. Херек кырында эң эки кенни ол турган. Коль ролюнда Зейнап Ханларова ойнап турар. Бо артиске дыка ынак мен. Полат Бюль-Бюль Оглы, Муслим Магомаевти аныяамда кончуг дыңнаар чордум. Евгений Петросянны сонуургап көрүп тургаш, кадайы-биле чарлы бээрге, «кара даңзыже» киир супкан мен.
– Чуртталгада чүү эң кол деп санаар силер? Изиг күзелиңер чүл?
– Эң кол чүүл – кижиниң ажы-төлү. Олар-ла аас-кежиктиг чоруур болза. Мен чүгле оолдарым дээш чурттап чор мен, бодумну-даа бодавас-тыр мен. Улуг оглум бир хар дөрт айлыг, бичиизи чүгле ийи айлыг турда, өөм ээзи дыка аныяанда орук озал-ондаанга таварышкаш, чок апарган. Ол ояар кара чааскаан оолдарымны өстүрүп, амыдырап чоруур мен. Оларым 30 хар оранчок ажа бергеннер. Кайызы-даа өг-бүле тутпаан. Келиннерден авазынга эккеп, уйнуктардан шаңнаар улус болза – эң улуг күзелим бо.
– Тывада армян диаспораның кежигүнү силер бе?
– Чок. Ажыы-биле чугаалаарга, таныыр улузум-даа чок. Бодуңар-даа бодап көрүңер даан: ашаа чок, чаңгыс борбак дулгуяк херээжен кижи ында-мында көскүлеңнеп чоруур дээрге... Силерге кандыг-дыр? Мен ынчап шыдавас-тыр мен. Чааскаанзыргай кадай кижи... Хөй улус аразынга... Ии, чок. Чеже-даа чаңгыс чон болзувусса...
– Силерге эң чоок улус коллективиңер ышкажыл?
– Шын! Кижилерни хир-чамдан арыглап, чырык-чаагай чорукту хайырлап чоруур буянныг коллективтиң кежигүнү болганымга дыка өөрүп чоруур мен. Шупту кады төрээннер ышкаш чоок, улугну улуг деп, бичиини бичии деп хүндүлеп, деткижип, эп-найыралдыг ажылдап амыдырап чор бис. Мени адап-сурап келгениңер дээш четтирдим. Шыны херек, эпчоксунуп турарым аажок, чүге дээрге менден-даа хөй чыл ажылдап чоруур улус аравыста бар. Оларны база чырыдарын дилээр-дир мен.
– Төрээн чериңер, ынак сууруңар дугайында сактыышкыннарыңар эргим-не боор аа? Баштайгы чаш ынакшыл-даа ында чадавас.
– 19 харлыымга чедир сактыышкыннар чүгле сеткил-чүрээмде артып калган. Арткан чүүлдер чок – шупту өрттенип калган: эрги чуруктар, чагаалар, ном-дептер, чурттап чораан бажыңывыс. Хайлыг дайын шуптузун узуткап каапкан. Бис шупту чүвени октапкаш, дезип четтиккен бис. Баштайгы чаш ынакшыл-даа биске, бичии көдээ суур чурттакчыларынга, каяа турган деп аан! Хоорай улузу ынакшып-даа чорааннар боор, ынчалза-даа... Чогум бир чаптанчыг оол бар, сагыжымда артып калган. Ол бистиң бичии суурувуста кырган-авазы сугга хоорайдан кээр турган. 6-7 класс турган үелерим боор ийин ол, ынакшыл дугайы-даа шоолуг билбес. Шак ол бичии оолду сонуургап көөр турган мен, менден бичии оол чүве. Чашкы шаамның сактыышкыны... А өгленирде, чаңгыс чер чурттуг ынак эжимни шилип ап тура, хөөкүйнү каяа сагынган деп мен. Авам Нагорный Карабахка чурттап чораан, аңаа сөөгүн салган. Мынча чылдар иштинде ооң чевээнге безин баар харыывыс чок болганынга хомудаар мен. Армяннар биле азербайджаннар кажанда-даа дайзын болуп, көрүшпестеп чорбаан, эп-найыралдыг чоннар деп билир мен. Амгы үеде байдал экижээнинге чүгле өөрүүр-дүр мен. Мында бажыңывыс даг эдээнде. Ооң ыржым-шыпшыңы меңээ дыка эргим. Мени көжүрүп аппаар дээн төрээн кижилеримниң оралдажыышкыннары түңнел чок артпышаан. Мен Тыва-биле тудуш мен.
/ Надежда КУУЛАР.
Авторнуң тырттырган болгаш маадырның хуу архивинден алган чуруктар.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn