Частың болгаш күш-ажылдың байырлалы найысылал Кызылга янзы-бүрү албан черлериниң, хөй-ниитижилерниң, улуг-бичии чоннуң байырлыг чыскаалы-биле эгелээн. Аңаа ниитизи-биле алдан алды күш-ажылчы коллективтер, ооң иштинде Кызыл хоорайның эргелелиниң аңгы-аңгы адырларындан ийи чүс ажыг, политиктиг партиялар, албан черлеринден үш чүс ажыг, аныяктардан ийи чүс чыгыы кижи киришкен. Байырлыг чыскаалды Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестри баштап алгаш үнүпкен. Ооң соондан Тыва Республиканың Баштыңындан эгелээш чазак-чагырганың төлээлери дээш күш-ажылчы чон улажып чорупкан. Бо чылын Май 1-ниң байырлыг чыскаалын чоннуң чаңгыс деминге болгаш өг-бүле ыдыктарынга тураскааткан.
Тываның төвүнге ол хүн Бүгү-делегейниң күш-ажылчы эп-сеткилиниң байырлалы чыылган чоннуң сагыш-сеткилин оттурган. Арат шөлүнге республиканың күш-ажыл коллективтериниң чыскаалы болуп эрткен соонда, «Тайбыңның, частың болгаш күш-ажылдың байырлалы» деп байырланчыг концерт база болган.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Частың болгаш күш-ажылдың хүнү-биле найысылал Кызылдың чурттакчы чонунга болгаш аалчыларынга байырын чедиргеш, бо байырлал хүнү чаартылганың, чылыгның болгаш чаа эгелээшкиннерниң үезин көргүзүп турарын онзалап демдеглээн.
«Май бир дээрге бистиң чуртувусту – өндүр улуг, хөй омак-сөөктүг Россияны — боттарының ажыл-ижи-биле алдаржыдып чоруур бүгү кижилерге хүндүткел-дир»— деп, Владислав Ховалыг демдеглээн. Бодун хайыралавайн, бот-боттарын деткижип, демнежип чораан кижилерниң чижектерин киирбишаан, Тываның байлак төөгүзүн сактып чугаалаан. Амгы салгал, өгбелери дег, фронтуга дузаны чедирип, бо үениң бергелерин шыдамыы-биле ажып эртип турарын Тываның Баштыңы онзалап демдеглээн.
Владислав Ховалыг бодунуң илеткелинге Тывада амыдыралдың шапкыны-биле чаарттынып турарын: чаа чуртталга бажыңнарының, школаларның, эмнелгелерниң тудуун, бүдүрүлгениң хөгжүлдезин, аныяктарның чаа технологиялар болгаш сайгарлыкчы чоруунуң талазы-биле чедиишкиннерин онзалап демдеглээн. Чүс-чүс чылдарда мал ажыл-агыйының ёзу-чаңчылдарын кадагалап, регионнуң аъш-чем хандырылгазын кадагалап арттырып чоруур көдээ ишчилерге, тудугжуларга, башкыларга, эмнелге ажылдакчыларынга, чогаадыкчы болгаш спортчу адырларның төлээлеринге ол чоргаарланган.
«Ажыл-чорудулга чеже-даа янзы-бүрү хевирлерлиг болза, ол кандыг-даа кижиниң, өг-бүле бүрүзүнүң, бүгү чурттуң амыдыралында эң-не быжыг чүүл – күш-ажылга үндезилеттинген»— деп, Тываның Баштыңы онзалап демдеглевишаан, тыва улустуң «Сагышты ыры-биле ажыдар, чаяанны ажыл-биле ажыдар» деп үлегер домаан сагындырган.
Оон ыңай Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылының ужур-утказын сагындырып, кандыг-даа шаптараазыннарны чүгле кады ажып эртип шыдаар бис дээрзин Владислав Ховалыг онзалап демдеглээн. Ооң чугаалап турары-биле алырга, Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылы чаа-чаа тиилелгелерже болгаш чедиишкиннерже кыйгырып турар.
“Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында бо байырлал канчаар-даа аажок чугула. Төрээн республикавыстың болгаш бүгү чурттуң чаагай чоруу дээш күш-ажыл дээрге бисти ёзулуг каттыштырып турар чүүл ол-дур. Кижи бүрүзү бодунуу-биле – школада, эмнелгеде азы бүдүрүлге черинде дээш Тываның келир үезинче үлүг-хуузун киирип турар” – деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Тываның Баштыңы бодунуң чугаазын түңнеп тура, кижи бүрүзүнге чаагай чорукту, ажыл-ижинге чедиишкиннерни, ал-бодунга бүзүрелди, ажыл-агыйынга сеткил ханыышкынны күзээн.
Парад соонда ол тус черниң бүдүрүкчүлериниң делгелгезин сонуургап көрген. Бистиң сайгарлыкчыларывыс, фермерлеривис болгаш техникумнарывыстың сургуулдары боттарының ажыл-агыйын сайзырадып, бодунуң продукциязын шынарлыг бүдүрүп турарын көөрге, чоргааранчыг-дыр” – деп, ол өөрүшкүзүн илереткен. Чүгле ниити болгаш арыг-шынчы күш-ажыл-биле республикавысты оон-даа быжыглап ап шыдаар бис дээрзинге Тываның Баштыңы бүзүрелин илереткен.
“Күш-ажыл кижини каастаар” деп бистиң өгбелеривистиң мерген домаа бо хүннерде база катап бадыткаттынып турар. Тыва чон ажыл-ишчи, уран-шевери-биле онзаланыр болгай. Ынчангаш Май 1 – бистиң шуптувуска улуг байырлал болур. Частың болгаш күш-ажылдың хүнү-биле, эргим чонум!” – деп, чаңгыс чер чурттугларынга ол байырын чедирген.
“Чаагайжыдылга” албан чери Частың болгаш күш-ажыл байырлалының үезинде чоннуң соондан бокту аштап-арыглап, айыыл чок чорукту хандырары-биле база организацияның ажылдакчылары тус-тузунда ажылдап турганнар. “Бүдүн организацияда шупту 293 кижи бар. Оларның иштинден 30 кижи байырлыг чыскаалга кириштивис. Оон аңгыда мында тус-тузунда ажылдап турар коллегаларывыс база бар. Хоорайның арыг-силии дээш, техника саны эвээш-даа болза, кызып ажылдап турар бис. Хоорай чылдан чылче улгадып турар, а ажылдакчылар саны хевээр арткан. Техника болгаш ажылчын олуттарны көвүдедип бээри-биле чогуур ажылдарны чорудуп турар бис” – деп, “Чаагайжыдылга” албан чериниң директору Айбек Сандак-Доржу чугаалаан.
Профи-2026
Арат шөлүнге болуп эрткен Частың болгаш күш-ажылдың хүнүнге тураскааткан “Профи-2026” ярмарка-делгелге канчаар-даа аажок солун болган. Аңаа Тываның 13 профессионал өөредилге черлери боттарының чедиишкиннери-биле таныштырып, кылган ажылдарын чонга бараалгаткан. Сүттүң шынарын хынаары, амгы үениң геодезия дериг-херекселдери-биле канчаар ажылдаары, кидистен янзы-бүрү эт-херекселдерни, идик-хепти кылыры, тыва шоколадты болбаазырадыры дээш оон-даа өске мастер-класстар улуг, бичии чоннуң сонуургалын оттурган. Ол ышкаш ыяштан, демирден, кеш болгаш дүктен, эт-херекселдерни, суй белектерни, быжырган аъш-чемни, консерва аймаан база оон-даа өске онзагай кылыгларын Тываның шеверлери чонга сонуургадыры-биле делгээн. Бо хемчег республиканың шеверлеринге боттарының ажылдарын садып-саарып, орулга киирип алырынга база өске кожуун, суурлардан боттары ышкаш шеверлер-биле арга-дуржулга солчуп чугаалажырынга ажыктыг болган.
Янзы-бүрү техникаларны часкаш дедир чыыры, ылаңгыя элээди болгаш аныяк оолдарга кончуг солун болган. Олар катап-катап шенеп, өскелерни кыдыындан улуг сонуургал-биле көрүп турганнар. “Гранд-Смета” деп программаны чыылган аныяктар сонуургап, оон ыңай мындыг мастер-класстар болурун айтырып, ону улам-на ханыладыр өөренир изиг күзелин илереткеннер. Улуг-даа, бичии-даа кижилерге кидисти өйүп тургаш, янзы-бүрү эт-херекселдерже болгаш идик-хепче хуулдуруптары база бир онзагай мастер-класстарның бирээзи болган. Тываның медицина колледжизиниң сургуулдары, волонтерлары чаш уругну чөргекке канчаар ораарын эрткен-дүшкен кижилерге көргүспүшаан, янзы-бүрү аарыглар дугайында база баш удур канчаар камнанырын тайылбырлааннар. Амыдыралга ажыктыг солун мастер-класстар чыылганнарны магадаткан.
Тываның политехниктиг техникумунуң повар-кондитер талазының 4 дугаар курузунуң сургуулдары кремден чечектер кылыр мастер-классты көргүскен. Аңаа торттарны, пироженоелерни канчаар каастаарын болгаш кандыг тускай херекселдер ажыглаарын көргүзүп таныштырган. Ол-ла техникумнуң электриктер өөредир салбыры 3 өрээл бажыңның чырыын, ону өжүрер-кыпсыр баскыыштарын канчаар кожарын база көргүскен.
Кижи караа шокараңнаар янзы-бүрү кылыглар
Ол хүн Тываның шеверлери болгаш студентилери найысылалдың Арат шөлүнге боттарының кылган ажылдарын чонга сонуургадып, орулга киирип алыр аргалыг болганнар. Кызылдың чурттакчы чону болгаш аалчылары боттарынга болгаш чоок кижилеринге шеверлерниң ажылдарын белек кылдыр садып ап, чурттаар оран-савазынга ажыктыг эт-херекселдерни тып ап турганнар. Саарылгада 140 ажыг барааннарны делгеп салган. Оларның аразында огородка тарыыр өзүмнер, ыяштан болгаш демирден кылган дериг-херекселдер, аргаан, даараан идик-хеп, кештен болгаш дүктен кылган суй белектер, быжырган болгаш консервалаан аъш-чем аймаа дээш черле чүнү чок дээр.
Кызылдың чурттакчызы Шолбана Монгуш эртине даштар-биле кыс кижиниң каасталгаларын 2 дугаар чыл кылып турар. Ол колдуунда коралл болгаш бирюзаны ажыглап, херээжен чон чараш болгаш камгалалдыг болзун деп йөрээл-биле каасталгаларны кылып турарын чугаалаан: “Эртине даштар тыва кижиге камгалал болур болгаш, бистиң ада-өгбелеривис оларны эдилеп чораан. Ылаңгыя ёзу-чаңчылдарны эгидип турар үеде эртине даштар кылган каасталгалар кончуг ужур-уткалыг. Ынчангаш бодумнуң көрүжүм-биле чараштап кылып турар мен” – деп, Шолбана Монгуш чугаалаан. Ол ышкаш Тываның Экономика яамызынга шевер чаңгыс чер чурттугларын деткип турары дээш, четтиргенин илереткен. Каасталгаларны кылып тургаш, кезээде “тыва херээженнер чараш болгаш камгалалдыг болзун” деп йөрээлди үргүлчү салып чоруур. Тыва шеверлерниң, ылаңгыя аныяктарның, сайзырап турарынга Шолбана Монгуш аажок чоргаарланыр.
Кижи бүрүзүнге ажыктыг болгаш төлевир чок
Арат шөлүнге республиканың шеверлеринден аңгыда, аңгы-аңгы албан черлериниң төлээлери боттарының ачы-дузазын чедирип, дуза дилеп келген кижилерге тайылбыр ажылын чорудуп турарлар. Боттарының ээлчээнде чурттакчы чон боттарынга херек медээлерни, арга-сүмени алыр аргалыг. Хоойлу-дүрүм ажылдакчылары, Чонну ажылга хаара тудар төп дээш оон-даа өске албан черлери чоннуң хереглээн айтырыгларынга харыыны бергеннер. Эмнелге ажылдакчылары боттарының ээлчээнде келген кижилерниң ханының базыышкынын хынап, инсульт база оон-даа өске аарыгларны болдурбазы-биле чогуур хемчеглерни болгаш тайылбыр ажылын чорутканнар.
Чыжыргана СААЯ.
Ада ТЮЛЮШТУҢ болгаш Чингис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...