Таңды кожууннуң Владимировка сумузунуң девискээринде Ленин дааның баарында Чепталиха (Шарбанай) деп черде Чоодуларның аал-оранынга хөй-ниити ажылдакчызы эмчи Айлана Ховалыг аалдап четкен.
Нина Сояновна, Александр Шулууевич Чоодулар – беш оолдуң авазы, ачазы база хөй санныг уйнуктарның энерелдиг кырган ада-иези. Анай-хураган-биле катай 400 ажыг шээр, 50 ажыг бода малды, 10 ажыг чылгыны бо хүннерде ажаап-тежээп олурарлар. Оларның улуг оглу Руслан Чооду мөөңнээшкинге таварышкаш, тускай шериг операциязынга киржип тургаш, маадырлыы-биле бажын салган, а ийи дугаар оглу Рустам Чооду эки турачылап чорааш, бир чыл ажыг болганда холу кемдээш, аал-оранынче чанып келген. Үш дугаар оглу Артыш Чооду Кутузов орденниг 55-ки гвардейжи даг-адыгжызы бригадага ажылдап турган болгаш ТШО-га киришкеш келген дээрзин хөй оолдарлыг ие Нина Чооду чугаалады.
Тыва кижи черле ындыг, өөнге келген аалчыларын уткуп хүндүлээр, аяк шайын кудуп сунар. Чоодулар база тыва чоннуң шаг-төөгүден сагып келген чараш чаңчылын хажытпаан. Изиг сүттүг шайы, эът-чеми-биле аалчыларын уткуп хүлээп алдылар. Ол ышкаш тыва кижи каяа-даа холу куруг чорбас, ылаңгыя чаш ажы-төлдүг аалдарга уруг өөртүптер борбак конфеттиг, хап-савалыг чоруур деп улуг улус ажы-төлүн чагып-сургап чораан болгай. Хөй-ниити ажылдакчызы Айлана Ховалыг Чоодуларның аалынга хол куруг барбаан, малчыннарга эът-чем доңуруп шыгжаар улуг соодукчуну белекке сөңнээн.
Чоодуларның ажы-төлү, уйнуктары ол хүн аалынга чыглып кээп, келген аалчыга хүндүткелдиң демдээн көргүскен. Оларның эң-не бичиизи Нойон Владимировка ортумак школазында 3-кү класста өөренип турар. Александр Шулууевич боду база хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге өскен, а Нина Сояновна 8 кады төрээнниг.
«Бо үеде уруглар хөй болуру ховартаан. Силерниң ал-бодуңар-даа, ажы-төлүңер-даа демографияны тудуп турар, эр хей-дир силер» – деп, Айлана Ховалыг хөй ажы-төлдүг өг-бүлени сорук киирди.
Аалдың эр ээзи оолдарын шуптузун машина-техникага, мал ажылы, тудуг дээш эр кижиниң билир ужурлуг чүүлдеринге доозазынга өөреткен. Оолдарының оолдары база кылыр ишке тура дүшпес кежээ эрлер болуп өзүп олурар. Мал чеми, сиген-ширбиил, оттулар ыяш, хөмүр, инек өдээ дээш бүгү-ле ажылды уйнуктары чыглып келгеш, дем-биле кылырлар. Оолдары-биле кады деңге ажылдаар, демниг. Бичиизинден тура-ла хой кадарып маңнажып турарлар. Өөренип каапкаш-ла, кырган ада-иезинге дузалажыр дээш, суурдан ырак эвесте 10 километр черде аалынче чоруп каарлар.
Нина Чооду:
– Чуртталгада эң-не кол чүүл – ажы-төл, уйнуктар. Мал-маган азырап, ажыл-агый кылып чоруп турда-ла, амыдырал чоруп турар. 13 оол, 7 кыс уйнуктарлыг бис. Ажы-төлүвүс ачызында, оларның дузазы, деткимчези-биле мал-маган азырап олурар-дыр бис. Уйнуктарывыс школага өөренип каапкаш-ла, кырган-ачазынче долгапкаш: «Бисти ап ал, кырган-ачай» — дээр. Беш оглувустуң үш улуу ТШО-га киржип чорааннар.
Ажы-төлдү бичиизинден тура-ла ажылга өөредири кончуг чугула. Оолдарывыс чажындан тура-ла, черле анаа олурбастар-дыр. Бир-ле ажылды кыла берген турар. Кижизиг кижилер болуңар, кымга-даа багай чүве кылбаңар, чазып чоруур улусту база көрүп чор силер, олар дег болбаңар. Кымга-даа хора чедирбеңер деп чагып-ла олурар бис.
Өөнүң иштинге катчып Александр база чугаалады: «Шын орукче углап, оларга үлегер болуру чугула деп санаар мен. Хөй ажы-төлдүг болуру дээрге аас-кежиин узадып ап турары ол-дур ийин».
Айлана Ховалыг ажылгыр-кежээ өг-бүлени алгап-мактап чугаалады: «Бөгүн Таңды кожууннуң Владимировка сумузунда беш оолду төрээш, төлептиг хамаатылар кылдыр кижизиткен, ажыл-ишчи, найыралдыг Чоодуларның өг-бүлезинде аалдап келдим. Ажыг-шүжүгге, чидиригге таварышса-даа, олар кадыг-бергелерге торулбаан. Бо өг-бүле беш оглун чуртталгага болгаш төрээн черинге ынак патриотчу сеткил-хөөннүг кижилер кылдыр кижизиткен. Ооң бадыткалы– үш оглунуң тускай шериг операциязынга эрес-дидими-биле киришкени. Бо өг-бүле тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының, ынакшылдың, найыралдың ёзулуг үлегери-дир. Оларның чуртталгазының эң-не кол утказы– уйнуктары дээрзи өгнүң херээжен ээзиниң чугаазындан-на илдең болду. Ынчангаш Чоодуларның ажыл-ишчи, найыралдыг өг-бүлезинге аас-кежикти күзевишаан, республикавыска шак-ла мындыг үлегерлиг өг-бүлелер ам-даа көвүдээр болзун деп йөрээдим. Өг-бүле – чуртталганың эң-не кол утказы, дөзү, үлегери деп бодаар мен. Ада-иевис бисти канчаар кижизидип каарыл, ындыг улус болуп өзүп кээр бис».
Чоодуларның оглу Рустам бодун таныштырды: «Хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге өскен мен. Бичиимде кырган-авам, кырган-ачамның аалынга мал ажылынга дузалажып чордувус. Чажывыстан тура-ла кандыг-даа ажылды кылыр бис. Бодум 6 ажы-төлдүг мен. Чаш уругларны ажыл-ишке өөредип, чажындан тура-ла кижизиг болурун, улугну улуг деп, бичиини бичии деп хүндүлеп билир кылдыр кижизидери чугула.
Шериг албан-хүлээлгем эрттирип тургаш, Чечен дайынынга киришкеш чанып келдим. ТШО эгелей бээрге, кады төрээн улуг акым мөөңнээшкинге таваржы берген, менден бичии дуңмам черле 55-ке ажылдап турган болгаш, иелээн ТШО чоруй баарга, олуртунмайн барган, керээ чарып алгаш, эки турачылап чорааш, бир чыл ажыг болгаш, холум кемдей бээрге, чанып келдим».
Чоодуларның улуг оглу Русланның өөнүң ишти Ганна Чооду:
– Бо өг-бүлениң улуг кенни мен. 2005 чылда өглендивис. 19 харлыымда бо өг-бүлеге келиннеп келдим. Өөм ээзиниң кырган-ачазы-биле мээң кырган-ачамның аалдары кожа чораан. Аалывыс чоогунга балыктап кээп турда, ынчан найыралдажып, таныжып алган бис. Кожавыс аалдың оолдарының ажылчын-кежээзин магадаар бис. Дыка хөй сигенни хол-биле кезип белеткээр. Ынчан техника-даа ховар үелер-дир ийин. Чаңгыс бичии кызыл тракторлуг турдулар. Дыка хөй сигенни кескеш, айыыр-биле бөлүп, чүдүрүп, кышка белеткеп алырлар. Хөй оолдар демнежип алгаш, сигенни сарааттаптарлар. Дыка-ла ажылчын өг-бүле-дир деп магадап көөр турдум. Кырган-ачазының ажы-төлү хөй улус. Мээң ирем, кунчуум суг база беш оолдуг. Кончуг демниг аймак чүве. Беш кады төрээн алышкылар боттары база хөй ажы-төлдүг. Келиннеп келгеш, эң-не кайгаан чүүлүм болза картофель шөлдериниң улуу. Бистиинде болза бичии шөлге картофель тарыыр черни чемишчиткеш олуртур болза, а бо чер улузу шөл шөлү-биле тарыыр болган. Кырган ада-иемге өскен болгаш, мал-маган билир, инек саар мен. Ийи оглувус бирээзи тудугжу, өскези юрист кылдыр өөренип турар. Хеймер уруувус – школачы.
Чоодуларның оолдарының бирээзи Артыштың өөнүң ишти – Владимировка ортумак школазында башкы. Олар Владимировка сумузунда бажың тудуп турар. «Аныяк өг-бүле» деп күрүне программазынга киржип турарының дугайында чугаалады. Артыш дөрт ажы-төлдүг. Өг-бүлези-биле бо хүннерде бажың хөлезилеп чурттап олурар. Ынчангаш тудуп эгелеп алган оран-савазын чурттап киреринге чедир доозуп алыры – хүннүң чидиг айтырыы.
2024 чылда социал керээ күрүне программазынга киришкеш, деткимчеге алган акшазынга ыяш дилдирер пилорама садып алган. Шак ол пилораманың ачызында бодунуң бажыңын туткан база суурнуң чонун тудуг материалы-биле хандырып шыдаан. Бодун боду ажылга хаара тудуп чоруур хамааты.
А Рустам Чоодуну дүвүредип турар айтырыг – ооң кемниг холунуң протези. Рустам Кызыл хоорайның Вавилин ээтпээнден 6 соток чер саткаш, улуг бажыңны тудуп алган.
Айлана Ховалыг өг-бүле-биле шайлап, хөөрешкен соонда, Владимировка сумузунда тус черниң Ада-чурт дээш амы-тынын берген маадырларының болгаш Чоодуларның улуг оглу Руслан Чоодунуң аттарын мөңгежиткен Маадырлар аллеязынга четкен. Кажыыдалдың болгаш сактыышкынның минутазының соонда ажыл-ишчи өг-бүле-биле байырлашкаш, оруун уламчылап чорупкан.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...