Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионга кежээ 21.00 шакта болур «Көшкүн чоннарның кавайы» театржыткан көргүзүгнү көөр дээн көрүкчүлер ийи шак бурунгаар-ла стадионнуң ол-бо талазында эжиктерге мөөңү-биле чыглып келген. Хат-шуурган-даа, чаъс-чайык-даа оларга кандыг-даа шаптараазын тургуспаан.
Кезек чаашкын эрткен, бүргег дээр-даа аяскан, 4500 олуттуг стадионнуң көрүкчүлер залы шыгырт долган. Оюн-көргүзүгнү стадионга 4 муң ажыг кижи карак салбайн, тын тынмайн көрүп олурда, ол-ла үеде дорт эфир таварыштыр 5500 ажыг кижи бүгү делегейниң аңгы-аңгы булуңнарындан көрген. Таптыг-ла 21.00 шак турда, оюн-көргүзүг-даа эгелээн. Көрүкчүлер баштай ылым-чылым баргаш, ооң соонда диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле шимчээшкин бүрүзүн бир шак чартык дургузунда үдеп келген.
Театржыткан көргүзүгнү эгезинден төнчүзүнге чедир, Тываның төөгүзүн бурунгу скифтер үезинден эгелээш, амгы үеге чедир кол болуушкуннарны онзалап көргүскени, сактырга, бир-ле улуг назылыг өгбениң ыткан тоолун-даа дыңнап олурганзыг болду.
Үе бүрүзүнүң утказын хөгжүм болгаш анай-хаак дег ээлгир чараш шимчээшкиннер-биле кандыг-даа көрүкчүге дамчыдары – көргүзүгнүң авторларының болгаш артистерниң кол-ла сорулгазы турганы чугаажок. Чырык, пиротехника, үе аайы-биле өскерлип турар чуруктар болгаш каас-чараш идик-хеп-биле каасталгалыг тергиин чараш оюн-көргүзүг дээш чон өөрүп четтириишкинин үзүк-соксаал чок диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле бадыткап кежээлээн.
Ыры-хөгжүм үделгезин үе болгаш болуушкун бүрүзүнге таарыштыр тургусканы сагыш-сеткилге дээштиг, онзагай чараш болуушкуннарны танып, билип алырынга дузалыг, таарымчалыг болган деп болур.
Көрүкчүлер аразында кымнарны чок дээр боор, ылым чаш уруглуг авалар-даа, оолдарын эдерткен адалар-даа бар. Ажы-төлүн эдерткен аныяк өг-бүлелерге-даа, улуг назылыгларга-даа утказы билдингир, сагыш-сеткилге дээштиг оюн көргүзүг болду.
Ук төлевилелди Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунуң чагыы-биле ТР-ниң Культура яамызының деткимчези-биле ажылдап кылган. Организакчыларның медээлээни-биле алырга, Тываның культура албан черлеринден, бүгү республиканың муниципалдыг тургузугларындан, Калмыкияның күрүнениң «Ойраты» танцы театрындан, Тываның «Саяннар» хөгжүм болгаш танцы ансамбли, Тываның В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының, Тываның күрүнениң ойнаар-кыстар театрының, Тыва Республиканың Чазааның Тимур Дулуш аттыг үрер хөгжүм оркестриниң, «Тыва» национал оркестрниң, Тыва үндезин культура төвүнден, «Октай» этнографтыг ансамбльден, кожууннарның культура уран чүүл школаларындан, культура одагларындан дээш ниитизи-биле 820 ажыг артистер хаара туттунган. Артистерден, самчылардан аңгыда, 77 содак-шудактыг аныяк болгаш бичии мөгелер көргүзүгге киришкен. Театржыткан көргүзүгнүң үе аайы-биле кол маадырларынга костюмнарны В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының ус-шеверлери чурукчу Кулчана Шоюннуң эскизтери-биле даараан. Арткан 1043 идик-хепти Якутияның фабриказынга даараткан.
Ирина Шойгунуң демдеглээни-биле алырга, театржыткан көргүзүгнүң идеязы Сергей Күжүгетович Шойгунуу. Сценарийни Тываның күрүне университединиң төөгүлүг документилеринге даянып, режиссёр Сюзана Ооржак тургускан.
Якутияның Михаил Егоров баштаан аңгы-аңгы регионнарның чурукчуларындан тургустунган бөлүк төлевилелдиң чурук каасталгазын хүлээнгеш, эчизинге чедирген. Танцы-самны он хореограф ажылдап кылган. Оларның аразында Москваның К.С. Станиславский болгаш В.И. Немирович-Данченко аттыг хөгжүм-шии театрындан Константин Семёнов база бар.
Көргүзүгнүң ыры-хөгжүм каасталгазын кожавыс Хакас Республикадан келген Роман Чокуров бижээн, а игил, хөөмей болгаш чаңчылчаан хөгжүм херекселдери-биле үн каасталгазын ТР-ниң алдарлыг артизи, ТР-ниң улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш харыылап күүсеткен. Оон ыңай көргүзүгге чаа чогааткан композициялар болгаш РФ-тиң улустуң артизи Надежда Кууларның күүсеткени Владимир Серен-оолдуң шүлүүнге бижээн Эне-Сай деп ырызын база бараалгаткан.
Оюн-көргүзүгнүң видео кезээн амгы үениң технологияларын ажыглап тургаш тургускан. Чүзүн-баазын шимчеп турар өңнерлиг экраннарлыг болгаш тускай каасталгаларлыг көргүзүг бир шак чартык үе дургузунда көрүкчүлерниң кичээнгейин хаара туткан. Шоунуң видео кезээниң автору – Якутиядан келген дизайнер Ростислав Павлов.
Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунуң удуртукчулар чөвүлелиниң даргазы Ирина Шойгу түңнел көргүзүг чүгле республикага эвес, а бүгү чуртка болуушкун дээрзин демдеглээш, «Культура каналынга оюн-тоглааны көргүзер болза, дыка эки болур»— деп, ол немээн.
Көшкүн чоннарның төөгүзүн сиңирген «Көшкүн чоннарның кавайы» көргүзүгнү Тывадан дашкаар Россияның өске-даа регионнарынга бараалгадырын организакчылар планнап турар. Тывага шак бо көргүзүг 2026 чылдың эң-не көскү культурлуг болуушкуннарының бирээзи апаары чугаажок.
Андрей Моңгуштуң күүселдези-биле «Мен тыва мен» деп Тыва Республиканың ыдык ырызының үделгези-биле оюн-тоглаа адакталган. Стадион долу чыылган чон бут кырынга туруп, ыдык ырыга харыылаан соонда, көргүзүг доозулган.
Чараш оюн-тоглаа дамчыштыр төрээн чериниң, тыва чонунуң төөгүзүн көрген, дыңнаан чон сагыш-сеткили өөрүп, карааның оду хып, өөрүшкүлүг тарап турар аразында элээн каш көрүкчүлер-биле чугаалаштым.
«Ак-Довурактан албан-биле буддийжи шуулганны көөр дээш, уруумну эдертип алгаш найысылалче чедип келдим. Тывада бир дугаар делегей чергелиг болуп турар шуулганны көрбеске кайыын боор. Хемчег улуг деңнелде эртип турарын көрүп тур мен. Байырлал чараш-тыр. «Көшкүн чоннарның кавайы» деп театржыткан көргүзүг-даа онза-дыр. Артистерниң кеткен хеви-даа, утка-шынары-даа кайгамчык-тыр. Тыва кижиниң кижи болуп тыптып келгенинден тура, тыва чоннуң төөгүзүн үеден үеже, чада аайы-биле амгы үеге чедир допчузу-биле көргүскен-дир» – деп, Арьяна Хертек өөрүшкүзүн илеретти.
Бии-Хем кожууннуң чагырга даргазы Алдай-Мерген Ховалыг база бодунуң бодалдары-биле үлешти: «Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганны Тывага эрттирер деп дыңнааш-ла, дыка өөрээн мен. Элиста хоорайга болган III шуулганче Тывадан дыка улуг делегация барган турган. Олар делегей чергелиг улуг хемчегни канчаар организастап, канчаар эрттирип турарын өөренип көрүп алганнар. Ол бүгүнүң соонда бо хүннерде Тывада улуг хемчегни эрттирип турары бо. Сеткилимге дыка кирди. Карак өөртүр чараш оюн-тоглааны өөм ишти-биле кады көрдүвүс. Амгы сайзыраңгай үеге чедир Тыва черивистиң, чонувустуң сайзыралын көргүскени кайгамчык-тыр. Ыдык ырының чаа үделгезин база дыңнадым, чараш болду. Үнүм тунгужеге, кады деңге ырлап турдум.
Буддийжи шуулганда 35 ажыг аңгы чурттардан, хоорайлардан аалчылар келген. Мээң билип турарым-биле шуулганның эң-не кол ужур-утказы – бодувустуң шажын-чүдүлгевистиң иштинде эң-не кол чүүлдерни, өөредиглерни кижи бүрүзү бодунга, өг-бүлезинге ажыглаар боор. Шак бо шуулганны Тывада эрттирип турары дээрге-ле бо хүнден эгелеп тыва чонувус кижи бүрүзү бодунуң алдынып чоруур культуразын бедик чадаларже үндүрүп эгелээр боор деп бодап тур мен».
База ол ышкаш Калмыкиядан келген аалчы Николай Манжиев, Дуала хоорайдан келген аалчы, химия эртемнериниң доктору Тозэ Флавиан, Моолдан келген делегацияның кежигүнү философия эртемнериниң кандидады, профессор, Моолдуң Национал университединиң Барыын регион салбырының ректору Цэденбал Пурэвсурэн болгаш өскелер-даа «Көшкүн чоннарның кавайы» оюн-көргүзүгнү улуг сонуургал-биле магадап көргенин илереттилер.
«Көшкүн чоннарның кавайы» төлевилел чүгле театр уран чүүлүнүң хөгжүлдезинге эвес, а тыва культуравысты кадагалап нептередиринге улуг базым болур» – деп, Ирина Шойгу илеткел үезинде чугаалаан.
Кайгамчык чараш оюн-көргүзүг август 18-те база Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионга катаптаан.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ база Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn