Апрель 9, 10 хүннеринде Кызылга «Күш-ажыл болгаш өг-бүле: чугула чүүлге үе” деп шуулган болуп эрткен. Ону Тываның Баштыңының чарлааны Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылынга хамаарыштыр эрттирип турар.
Шуулганның бирги хүнү К.Б. Ондар аттыг Тыва культура төвүнге ажылын эгелээн. Аңаа ТР-ниң күш-ажыл болгаш социал политика сайыдының бирги оралакчызы Сылдыс Ондар ниитилелди дүвүредип турар чугула айтырыгларны калбаа-биле сайгарарынче культура, эртем, өөредилге адырларындан билдингир эртемденнерни, эксперттерни киириштирип тургаш, чоннуң сонуургалын улам күштелдирер сорулгалыг шуулганның ажыдыышкынының формадын албан-биле өскерткен чылдагааны ында деп чугаалаан. Ол ышкаш Россияда өг-бүле болгаш демографтыг политика адырының бурунгаар көрүштүг ажыл-чорудулгазын шагда-ла шинчилеп каан. Тывада ону боттандырары-биле белеткел ажылдары чоруп турар. Шуулганның киржикчилеринден кирген санал-оналдарны шак ол ажылдың чугула үндезини болдуруп, регионнуң онзагай байдалынга таарыштыр чорудар дээнин дыңнаткан.
Шуулганның бирги хүнүнде “Чаңчылчаан өг-бүле ыдыктары болгаш амгы үе” деп темалыг шөлчүгештиң ажылынга Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдундан, Тыва үндезин культура төвүнден эртемденнер болгаш өске-даа илеткелчилер ол талазы-биле чугула айтырыгларны көдүрүп тура, күрүнениң, хөй-ниити организацияларының, культура болгаш өөредилге албан черлериниң талазындан улуг кичээнгей, киржилге негеттинип турарын демдеглеп, национал чаагай чаңчылдарны кадагалап арттырып алырының аргаларын дилеп, дуржулгазын солчуп, сайгарылганы кылганнар.
Бодунуң илеткелинге ТР-ниң аныяктар херектериниң талазы-биле сайыдының оралакчызы Субудай Оюн амгы аныяк салгалдың өг-бүле ыдыктарынга болгаш күш-ажылга хамаарылгазының дугайында анализин илеткеп таныштырган. ТГШИ-ниң оралакчы директору Уран Донгак тыва чогаалчыларның номнары болгаш сарыг шажын сөзүглелдериниң аныяктарга салдарының дугайында сайгарылгалыг ажылы-биле таныштырган. Эртем ажылдакчызы Чодураа Иргит тываларның ХХ, ХХI чүс чылдарда өг-бүле ыдыктарының өскерлиишкиннеринге тураскааткан шинчилел ажылдарының түңнелдери-биле үлешкен. Тыва үндезин культура төвүнүң этнологу Айлана Балган буддийжи принциптерниң ролю болгаш оларның өг-бүле хамаарылгаларының таарымчалыг болдурарынга ужур-утказының дугайында илеткелди кылган. Тываларның ёзу-чаңчылдарында өг-бүле ёзулалдарының ролюнуң дугайында килдис эргелекчизи Сай-суу Донгак илеткелинге амгы үеде чамдык ёзулалдарның кол утказы хажыттынып турарының дугайында демдеглээн.
Оон аңгыда шуулган үезинде культура албан черлеринге өг-бүле клубтарын организастаар дугайында методиктиг сүмелерниң таныштырылгазы база болган. Ол ышкаш херээжен чон аразында арагаже сундугар, өг-бүлезин херекке албас чоруктарның чылдагааны, уржуу, Тываның ниити чурттакчы чонунуң өзүлдезиниң дугайында база солун айтырыгларны илеткелчилер көдүрген.
Ийи хүн дургузунда Тыва үндезин культура төвүнге, “Сылдысчыгаш” салым-чаяанныг уруглар төвүнге болгаш Аныяктар ордузунда шуулган ажылын уламчылаан. Түңнел хурал Спутник микрорайонунда Культура хөгжүлдезиниң төвүнге болуп эрткен. Аңаа аңгы-аңгы шөлчүгештерге сайгарып турган айтырыгларга хамаарышкан бүгү материалдарны шуулганның киржикчилери кончуг кичээнгейлиг сайгарып көргеш, оларга хамаарыштыр боттарының бодалдары-биле үлежип, арга-сүмелерин кадып, регионга 2030 чылга чедир өг-бүле болгаш демография политиказын чорудар ажылдың өзээн тургузары-биле түңнел резолюцияны хүлээп алган.
Ниитизи-биле шуулган 2 муң ажыг тускай эртемниг специалистерни, эксперттерни мөөңнээн. ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар шуулганны түңнеп тура, “Өг-бүле ыдыктарының кадагалалы дээш” деп медаль болгаш 50 муң рубль шаңналды 50 чыл ажыр кады чурттап чоруур үлегерлиг үш өг-бүлеге тывыскан.
“Тываның Чазаа хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерни деткиир ажылды уламчылап турар. Эрткен чылдан тура чаа деткимчелерни: “Чылдың өг-бүлези” мөөрейниң тиилекчилеринге 100 муң рубль, “Маадыр ие” атка төлептиг аваларга 500 муң рубль, “Ынакшыл болгаш шынчы чорук дээш” деп медальдың эдилекчилеринге 5 муң рубль шаңналдарны тыпсып эгелээн. 2026 чылда хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге уруг-дарыынга школачы форма садып алырынга 5 муң рубльди төлеп эгелээр. Ол ышкаш Кызыл хоорай болгаш Кызыл кожууннуң хөй-ниити транспортунга школачылар халас аргыжар болур. “Ажылынга кызымаккай – амыдыралга ынак” деп үлегер домакты сагындыргаш, чарлаттынган чылда республиканың чурттакчыларынга күш-ажылчы чедиишкиннерни, өг-бүлелерге быжыг эп-найыралды күзээн.
Үстүнде күрүне деткимчелериниң дугайында ТР-ниң Күш-ажыл яамызының интернетте салган чат-боттан max.ru/mintrudrtbot. тодаргай медээлерни билип ап болур.
Болган шуулганга Россияның Социал фондузунуң Тыва Республикада салбырының эргелекчизи Часкал Дараа 60 муң дугаар ие капиталының сертификадын байырлыг байдалга тывыскан. Ону Буян, Белек Донгурактарның өг-бүлези алыр аас-кежиктиг болганнар.
Сагындырып каар чүүл – Россияда ие капиталын бээр программа 2007 чылдан тура уламчылап турар. Ол үениң дургузунда Тывада 60 муң кижи сертификатты алган. Бо хүнде ие капиталының хемчээли: баштайгы уруу төрүттүнгенде, 728 муң рубль, ийи дугаар уруу төрүттүнерге, 963 муң рубль чедип турар.
Чарлаттынган чылда республика девискээринге болгаш бүгү албан черлеринге күш-ажыл болгаш өг-бүле темазынга хамаарышкан айтырыглар кол черни ээлээр, аңаа тураскааткан хемчеглер хөй болур дээрзи билдингир.
Эп-найыралдыг өг-бүлеге шын кижизиттинген ажы-төлден күш-ажылга ынак, эки-бакты ылгап билир, өгбелерниң национал ёзу-чаңчылдарын кадагалап хүндүлээр салгал үнерин, ада кижи оглунга, ие кижи уруунга үлегер болур дээрзин база катап шуулган сагындырган.
Кандыг-даа үеде күштүг күрүне быжыг өг-бүлелерден тургустунар деп чугаада утка улуг.
Бистиң корр.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16