Чаа үнүп келген от олуттуг кызыл Аът чылының узун кышкы дыштаныр хүннеринде «Серебрянка» санаторийге кадыкшылым быжыктырар сорулгалыг, дыштанып четтим. Дыштаныкчыларга болгаш кадыын быжыктырар күзелдиглерге ооң эжии кезээде ажык.
Ында бүгү тала-биле эптиг, таарымчалыг байдалдар бар. Санаторийде ажыглап турар эмнээшкинниң метод-аргалары реабилитация болгаш бедик технологтуг херекселдерниң дузазы-биле кылдынган. Шак мындыг таарымчалыг арыг экологтуг черде бүрүнү-биле дыштанырындан аңгыда, хан эргилдезин, сөөк-даяк, шыңганнарны быжыглап, күш киирер аргалыг.
Эмнээшкин процедуразында реабилитация, фитотерапия, радоннуг ванналар, гидромассаж, душ Шарко, хол нугуушкуну (массаж), физиотерапия, магниттиг терапия, кадыкшылды экижидериниң программалары болгаш эмчиниң консультациялары кирип турар.
Сергей Медведев баштаан хол-биле нугуурунуң массажистери, ток-биле эмнээриниң процедуралары база Алмаг болгаш магнитотурботронга эмнээшкиннерни кылып, суг-биле чаштырып эмнээринге — душ Шарко болгаш үнүштер холумактыг ванналарга процедураларны кылып турарлар.
Пөш-тоорук чыдындан эмнээшкин (ароматера- пия) – Сибирьниң пөжүнүң чартындан кылган ыяш олуттуг бичежек хемчээлдиг өрээлчигеш болур. Ооң иштинге 20 минута үргүлчүлелдиг сеансты эртип, пөшсүг, тооруксуг тайганың айдызаан чаагай чыдын тынып орарга, кижиниң угаан болгаш күш-шыдалының суларап-шылааны чидер, күштү немеп, сагыш-сеткилдиң муңгарап, ажынып-хорадаан байдалын оожургадырынга дузалыг бооп турар.
Санаторий профилакторийниң ажылдакчыларын черле кымны кандыг дээр боор, ажылынга шалыпкын, чугаа-сооттуг, харыысалгалыын эскердим. Ынчангаш-ла ындыг боор ажыл-херек хайныышкынныг, коллективтиң бот-бодунга билчилгези, найыралы, демнии ону херечилеп турар.
Аарыг кижилерге эмнээшкин процедураларындан аңгыда, янзы-бүрү дыштанылга кежээлерин организастап, культура массалыг хемчеглерже чонну хаара тудуп, организастап турар организакчы Урана Дүлүштүң ажылы мактаксанчыг. Ол 1995 чылда Улан-Удэ хоорайның Сибирьниң культура институдун дооскан, мергежили танцы-сам башкызы. Кежээлерде солун концерттер болуп, дыштанылга кежээлери хөглүг, уттундурбас, аарыг кижилер боттарының аарыг-аржыын уттупкан, шупту каткы-хөгге, оюн-баштакка, ыр-шоорга, танцы-самга бүргеткен чоруп турары онзагай. Ол бүгү — кадыкшылывыстың чарылбас кезээ, ынчангаш хөй каттырып, шимчээшкинге турар болзувусса, кадыкшылывыс быжыгар.
Ооң-биле кады ыраажы Мерген Шойдан хөгжүм үделгезин харыылавышаан, чараш тааланчыг ырларны бадырып, оюн-баштак чугаалары үзүлбес, чонну хей-аът киирип, хөгледип турары база мактаксанчыг.
Дыштаныкчылар санитарлыг байдалдарны шын сагып, негелделерни болур-чогууру-биле күүседип, кадыкшылын быжыктырып турары онзагай. Оларның аразында бодунуң уран-талантызы-биле онзаланып көстүр кижилерниң хөйү өөрүнчүг.
Бистиң кол эртиневис – кадыкшылывыс, ол бистиң холувуста. Кадык-чаагай, чараш, угаанныг болур дизе, үргүлчү каттырып, маңнап, шимчээшкинге турары күзенчиг.
Чуртталга – ынаныг-дыр, ону салба,
Чуртталга — хуулгаазын-дыр, өөрүп чору,
Чуртталга – күзел-дир, ону боттандыр,
Чуртталга – хүлээлге-дир, ону күүсет,
Чуртталга – оюн-дур, ойнап чор,
Чуртталга – ынакшыл-дыр, ынак бол,
Чуртталга – чажыт-тыр, ону тып,
Чуртталга – берге-дир, ажып эрт,
Чуртталга – аян-чорук-тур, дидим бол,
Чуртталга – амыдырал-дыр, ону камна,
Чуртталга – аас-кежик-тир, чедип ал!
Кадык чаагай-ла болуп чоруулуңар, тыва чонум!
/ “Серебрянка” санаторийниң бөлүк дыштаныкчыларының мурнундан Раиса ОНДАР, Тываның улустуң башкызы,
Россияның Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22