Сарыг бүрү черге чаттылып,
Чайның өйү шагда төндү чоп.
Мугур сес шак турда, келбес мен,
Муңгарава шүңме, эргимим – деп сураглыг бир ыры сөзүнде ышкаш, сарыг-сарыг бүрүлер чер-черде саарлып бадып эгеледи – сарынналдың казыргызы сагыш-сеткилди бөөлдеп-ле эгелээн боор аа? Күскү бойдустуң чараш чурумалы-биле катай эрээн-шокар амыдыралывыстың элээн каш арыннарын ажыда соп, бакылай кааптар бис бе? Кымга бо күс чүнү сагындырар-дыр, кударааннар хөй бе, магадап, чарашсынганнар хөй бе?
Аравыста кайы бирээвис ээлчеглиг күстү каргап, кышка белеткенип, казанаан септеп-селип, күдүжеңейнип, кара чааскаан далбаңайнып-ла тур боор. Хөөкүйнүң сагыжы саарзык. Хаалгазын халырт кылдыр үне-кире халчып турар ажы-төлү өскүлээн, аңгы өг-бүлелиг, боттарының уунда чурттап чоруй баргылаан. Өскен уязынче чүгле чиш соп алыр кылдыр четкилеп келир, ол үе арай элек. Кады кырыыр ужурлуг ынак эжиниң "аъдының бажы эртежик хоя берип", ынаар шатта чыдып алган, чүгле харын ында-хаая дүшке-ле кирер. Овур-хевири көстүп каар – ол-ла: чүве-даа чугаалавас, амыр-мендизи-даа чок, чагыг-сөзү-даа чок, чүнү сагындырыксааны-даа билдинмес. Ынчалза-даа чаныңда мен бар мен дээнзиг, ам-даа шыдаш, ам-даа чуртта, ажы-төлүвүске ам-даа херек сен дээнзиг. Сарыннанчыг сарыг бүрү үезинде чааскаан арткан авазын азы ачазын эргип каап, өөрүшкүнү шаңнап, өзүп-доруккан өөн үглеп каап-ла чорааны дээре. Амдыызында ооң казанааның чандаңындан ак-көк ыжы үнүп турда. Хериминиң иштин өлең-сиген амдыызында дуй үнмээнде. Нугустары турлуп калгаш, халайып баткан херим эжииниң даажы хатка анчыг кылдыр дагжаваанда. Амдыызында... Оон башка орай апаар...
Кайда сен, эргимим?.. Кайгамчыктыг үелерни кады-ла чурттап эрткен-дир бис. Кайывыс чазыпты: сен бе, мен бе? Билбейн бардым. Азы... Сээң төрелдериң ийи бисти чара кирипчик бе? Мээңии ийик бе? Үезинде изигленгеш, эскербейн барып-тыр бис. Ийи тарай кылашташкаш, хая безин көрүнмейн, чаштарывыс ишти-хөңнүн хөмүрертир карартып кааш, маадырлыг чорук кылган дег, маргыш чокка аравысты ырадыпкаш, ам кээп миннип, кайда канчап чорууруңну сонуургаксап, адап-сурап орарымның кончуун көрем. Оглум, кызым өскен болгай. «Чес көпееэң-даа албас мен, биске ооң херээ-даа чок!» – деп чаңнааныңны, чаштарымның чаагын чыттап, эргеледир арга бербейн, аңгы-башка барганыңны, үезинде тооваанымны ам кээп улуг хараадал, хомудал-биле бодап олур мен. Улуг буруу менде-дир деп миннип ора, мелегейим чектеп ор мен. Өршээл дилээр эргем бар бе? Чаныңарже чагдап көрзе. Кайда силер, эргимнерим?.. Шак-ла мындыг сеткил-хөөннүг, кээргенчиг бир-ле кижи аравыста дөмей-ле бар. Чалыы чорааш, чазыг кылбас кижи кайдал? Миннип келгеш, буруузунуп олурары – экизи ол. Сеткилинге идегелдиң одун кыпсып, ээ көрнүп, өршээп каарын дуу ол тала боду билир. Канчаарыл аан, чуртталганы...
Кайда сен, эргимим?.. Шеригдиве сени үдээш, чаңгыс борбак чылда чүү боор, саат чокка эрте бээр деп соора санаан ышкажыл мен. Айлар, хүннер эртпестеди. Даартагы хүннү манап алыры дег берге чүве черле чогул. Эжим-өөрүм өөрүшкүлүг өөренип каап, хостуг өйде ойнап-хөглеп чоруп турда, чаңгыс мен-не сени сактып, өскүссүреп чоруп тур мен. Угбаң мени билген-даа дег, бүдүү шенеп турганзыг-даа, элдеп-эзин айтырыглар салып, элээн-не үр сонуургады. Дадайым ай, таныжым деп элекке чугаалаваан боор сен аа? Ыядынчыын. Эпчок чорду чогум меңээ. Дуңмаң оолчук ийи-чаңгыс үдей каапкаш, кыстар соондан ыдып-ла каар, чаптанчыын канчаар сен. Сени манап, сени сактып, удуп чадап туруп бергеш, өөредилгем баксыраанын, өөрлеримден чыдып каап эгелээнимни безин эскербейн барган болдум. Башкым мени кончуй каапкаш, эңдерик онаалгалар чүдүре берди. Дүрген шак бо 90 хонук караш кылдыр эрте берзе көрем. Календарьда хүннерниң чылбас деп чүвезин... Бодунуң шаанче дүвүреп саймаараан чалыы кыска салдырадыр ээргииштелип баткан сарыг бүрүлерлиг чараш күс мындыг янзы шырайлыг-дыр. Чаа чылды өөрүшкүлүг уткуп алгаш, катап база иелээн бооп, часты алгап, катап база эргип келир кайгамчык майны кады уткуур аас-кежиктиг болурлар. Дараазында чылын күскү сесерлик оларга тоол ораны апаар чадавас.
Кайда сен, эргимим?.. Шак бо күстүң кайгамчык чараш деп чүвезин! Солаңгылаан Соңгу чүктен эжим сеңээ изиг байыр! Долбанныг чаактарлыг, дозур кара карактарлыг, тоор чүвези чок кысчыгаш, эки-ле ажылдап тур боор сен аа? Тывавыстың арга-арыы алдын-сарыг хевин кеде каапты-ла ыйнаан, эжим? Өөреникчилериң-биле күскү аргаже экскурсиялап чорааш, эксклюзив чуруктардан тырттыргаш, менче чорудар сен аа. Мен база Тывавыстың агаарын тыныпкаш, соок кара суундан пактаптайн. Кара суг кыдыынга база албан селфиленир сен көрем. Бо черниң суун кижи ижер арга чок, аът сидии-ле. Чүгле пластик саваларда садып турар суг ижер-дир бис. Акша-шалың көвей-даа бол, амыдырал аянныг бол, төрээн черниң бойдузу дег, каш-каш чылдар ишти кады кожа ажылдап каан эштери дег эргим чүве кайда дээр сен. Кышкы дыштанылгада даглыг Тывам кайы сен дээш, кайда силер, эргимнер дээш ужуптар мен, манаар силер. Ынчан таптыг хөөрешкей бис. «Көдээ черниң башкызының» беш чылы карак чивеш аразында төнер чоржук. Мени мурнай ажылдаан башкыларның чанары чанып, улаштыр ажылдап артары артып каап турар чүве-дир. Мен бодаарымга, күжүр бодум төрээн уямче ужуп чана-ла бээр хевирлиг мен... Шак-ла мынчаар чуртувустуң аңгы-аңгы булуңнарынче ажылдап чорупкан амыдыралга кызымак кижилер төрээн чериниң алдын күзүн сактып чорлар боор.
Кайда сен, эргимим?.. Хүндүс боорга, хураганнарым санап, дүне боорга, сылдыстар санап, аал-коданым каап чадап олурумда, база бир күс дүжүп келди. Саадавайн, харын чаап- тар – назынымга база бир хар немежиптер. Чогум кымга херек малды тудуп чор мен? Келир үеде чараш кадайымга, ынакшылдан чаяаттынган ажы-төлүмге дээш, куурумчу куу шинчилиг эвес, өнчү-хөреңгилиг өг-бүлениң баштыңы болур сорулгалыг малдай бердим. Оларымның баш саны чылдың өзүп, ала-чайгаар малым кулу болу бердим. Кагдынмас, сыыгадырга-даа, черле төнмес кара баштыг хоюм-биле чалыы үем эртип бар чор. Ашак апарган эр кижи канчап черле чааскаан чоруур, аалдан үнүп, кода-хоорай, суур кирип, чаражым боор уруг дилеп чортар мен бе? Кастап каан араазай малым-даа тур, гаражымда чычаан-даа тур, аал ээлээр кижи херек. Эгин кожа кады чурттаар эргимимни сураглап көөйн... Өдек чыттыг малчын оолче уруглар чагдаваза кончуг-дур аа... Эртеми чок дивейн көрүңер. Дипломум аптарада чыдар болгай. Дээди эртем бар-даа болза, тептиниптер өзек чокта канчап чурттаар. Эр кижи өг-бүлезин азыраар хүлээлгелиг. Өгбелерниң чагыын утпайн, өнчүвүстү тургузуп ап, малым малдап, бажың тудуп, чычаан садып белеткендим. Кайда-ла мени тыппайн, азып чор сен, чүрээм чартыы?.. Күзээнин чедер, сураанын тывар сорулганы салып алган, өгбелерден дамчып келген малчын ишче шымны берген эрес-кежээ оолдар база кады чоруур эжин дилеп кирипкен боор.
Кайда сен, эргимим?.. Эргим авам, ынак ачам! Кажан мени алыр силер? Интернаттың шактан шакче тургузуп каан чуртталгазы хөңнүмде дээп, аңгы бажыңныг өг-бүлеге туруксап тур мен. Орун-дөжээм чежемейниң арыг-даа бол, ижер-чиирим хоолулуг эки-даа бол, төрээн кижилер аразынга бора-бүдүн кылдыр борастанып-даа чорзумза. Арагалаар-даа болзуңарза, араңарга хырным бортап, одуңарны салып берип, орбак-самдар, кандыг-даа бол идик-хептиг олурзумза. Чаныңарга чорзумза деп катап-катап бурганга тейлеп, чалбарып чор мен. Эргим авай, ачам-биле иелээн келгеш, мени ап алыңарам. Соңга караандан кел чыдар улус харап, кажан-на сени көрүп каар ирги мен деп манап-ла тур мен. Сара кырган-авайның берген хүрең тонун кедип алган, даай сугга саанчылааш, саттырып алган кара хөм идиктериң кедипкен, кара сумкаң тудупкан кел-ле чыткан-даа ышкаш сен аан, авай. Эжик аксынга келгеш, мени чыттааш, сумкаңдан чупа-чупс биле кара-тоорууң уштуп берип турганыңны ам-даа сактып тур мен. Чүү-даа чок, куруг-даа болзуңза, чедип кел даан, авай. Мен сеңээ дээш хүннүң-не камбээт чыып тур мен, оларның саны дөртен бир апарды. Ава-ай, куспактанып алгаш, хойнуңга олурзумза, шагда ышкаш иелээн так дээктенипкеш, удуп чытсывысса. Ам ачам соктап кээрге, эжикти ажыдыптар бис шүве, авай, киирип алыр бис. Мен ам кортпас апарган мен, өзүп келдим ышкажыл...
Кайда сен, эргимим, кайда сен? Кижи бүрүзү саарылган алдын-сарыг херелдерден, тоглап дүшкен бүрүлерден, дистинчипкеш, мурнуу чүкче кылыйтыпкан куштардан, дүнелерде дүвүлей бээр шуурган-хаттан, дүңгүрленген күжүр чүрээнден назыны чок, мөңге айтырыын салбышаан: кайда сен?..
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn