Сонай кырган-ачавыстың ачазын Хунажык Салчак дээр, а авазының ады – Дарлаа Салчак. Олар адаларындан салгал дамчып келген төрээн черинге — ыдыктыг Бай-Тайганың эдээнге көжүп, мал малдап амыдырап чорааннар.
Кады өг-бүле тудуп чурттап келген назынында, кижи болуп чырык өртемчейге амыдыраар алдындан артык үнелиг амы-тынны тос ажы-төлүнге — үш кыска, алды оолга ачылыг ада-ие хайырлааш, оларын- га — Сержинмаа, Аъжы, Сонай, Сотпа, Чүгүрүк, Көөк, Мылдыктааш, Содуй, Намчыл деп чаагай аттарны тыпсып бергеннер.
Сонай кырган-ачавыс – ада-иезиниң 9 ажы-төлүнүң үш дугаар төлү болурда, оолдарының улуу бооп төрүттүнер аас-кежиктиг болган.
Аймак, өг-бүле бүрүзү төрел чоннуг, ук-төөгүлүг болгай. Сонай кырган-ачавыстың ава-ачазының дугайында база 9 кады төрээннериниң ат-сывын, төөгүзүн салгалдарга арттырып дамчыдар дээш, Намчыл өгбевистиң уруу – Татьяна Салчаковна Хертек (Намчыл) угбавыс чыып бижип, плакатка чуруп каан.
Салчак уктуг өгбелеривистиң төөгүзүн алырга, оларның чурттап чораан девискээринге — чиге Бай-Тайга эдээ, Көөп-Сөөк, Сарыг-Хая, Улуг-Шаңчы, Дөң-Терек ол ынчаар турлаг-хонаштар, чазаглар, күзеглер, кыштаглар хамааржыр чораан. Бо бүгү черлерни, улуг улузувустуң чугаазы-биле алырга, бурунгу үеден бээр-ле Салчактарның үндезин көжүп чорааны аал-ораны болур дээр чүве. Ук төрел-аймак каш чүзүн малын малдап чораан олут орбас, кедергей эрес-кежээ, даңгаар шимченип, иштенип ажылдап-ла тура хүнзээр өг-бүле, аймак дээрзин олар-биле кожа-хелбээ чурттап чорааны чон бо-ла онзагайлап демдеглээр турганнар.
Кырган-ачавыстың долу ат-сывын Салчак Сонай Хунажык оглу, а кырган-ававысты Донгак Чыпсынмаа Удумбара уруу дээр чораан.
Кырган-ававыстың эдертип алгаш келгени оглу-биле катай олар ниитизи-биле 4 оолдуг болганнар: оолдарының эң улуу Серот Удумбараевич Кыргыс 1925 чылда төрүттүнген, Сенги Салчакович Сонай (1930 ч.т.), Шанмак Салчакович Сонай (1935 ч.т.), Шошкай Салчакович Сонай 1940 чылдың октябрь 2-де төрүттүнген.
Сонай Хунажык оглу Салчак
Бо хүнде амыдырап-чурттап чоруур салгалдарынга, биске, Сонай кырган-ачавыстың төрүттүнген хүнү тода билдинмес артып калган болуп турар.
Кырган-ачавыстың кады төрээн тос дугаар эң хеймер дуңмазы Намчыл иревис безин 1900 чылда төрүттүнген.
Сонай кырган-ачавыс 1943 чылда хеймер оглу Шошкай чаа-ла 3 хар ажып турар үеде, 60 хар элээн ажа бергеш, мөчээн деп билдинер.
Кырган-ачавыс бурган башкының өөредиинден шажын номналын шиңгээдип алыр улуг аас-кежиктиг болган кижилерниң бирээзи. Ол үелерде Бай-Тайгага Көөп-Сөөк девискээринге улуг хүрээден аңгыда, өг-хүрээлер база бар турган. Лама башкылар чонга шажын-чүдүлгениң ужур-утказын тайылбырлап, ооң нарын эртеминге өөредип, чоннуң амыдырал-чуртталгазынга туруп келгилээр бергелерни ажып эртери-биле янзы-бүрү шажын ёзулалдарын кылып-бүдүрүп берип азы шажында бар тускай аргалар дузазы-биле озал-ондактыг чүүлдерни чайладып, аарыг-аржыктан эмнээри-биле арат чонну хүлээп ап турган дээр чүве.
Ол үелерде Тывавыска амгы шагның школалары турбаан болгай. Хүрээлерге хуурактарны чыып, оларга лама башкылар үжүк-бижикти өөретпишаан, буддизмниң эге билиглерин өөредип турганы ол.
Сонай кырган-ачавыс шажын-чүдүлгениң эртемин Моолдуң Улуг хүрээзинге өөренип алган. Өөренип чорупкаш беш-даа, үш-даа чылдар эрткенде Тывага чанып келир турган деп улус сактып чугаалаар. Көп-Сөөктен үнгеш, Дөң-Теректээш, Базырактааш, амгы Шуй суурнуң девискээрин таварааш, Ак-Хемнеп чоктааш, Мөңгүн-Тайгаже ажа бээр турган. Улай Моолче киргеш, хөй чылдарда аңаа өөренген. Сонай кырган-ачавыс каш-даа удаа Моол–Тыва аразынга чадаг аргыжып чораанын бис, ооң салгалдары, ылап билип алыр аргалыг болдувус. Ынчалдыр төрээн Бай-Тайгазының эдээнден өөренип алыр дээн изиг күзели-биле Моолче киир кылаштап – соокта доңуп, чайның изиинге түреп, аштап-суксап-даа турганы чугаажок. Чылдары-биле чанмайн өөренип тургаш, аал-чуртун бодап, Тывазынче чаныксап, ада-иезин, дуңмаларын сактып турза-даа, кырган-ачавыс Моолдуң Улуг хүрээзинге 25 чыл дургузунда өөренгеш, бурган башкының дээди нарын эртем-билиин ханы шиңгээдип алыр аас-кежиктиг болган.
Ол хүрээниң дээди чадазының шажын өөредилгезин (университетти) чедиишкинниг дооскан соонда, шажын философиязының талазы-биле бедик чаданың эртем адын камгалап алгаш, Кешпи (Геше) лама башкы болган. Сонай өгбениң бот-намдарынга хамаарылгалыг бо чүүл дугайында С.К. Серенот башкының «Шаандагы тыва хүрээлерниң болгаш ламаларның төөгүзү (1760-2025)» деп номунда база демдеглеттинген.
Ол үеде шажынның кешпи (геше) деп чадазының эртем адын камгалап алыры берге турганын улуг улус төөгүп чугаалаар. Эң баштай Моолдуң Улуг хүрээзинге шажын өөредилгезиниң эртемин бүрүнү-биле өөренгеш, кешпи (геше) эртем чадазын улаштыр чүгле Төвүттүң улуг хүрээлеринге камгалап алыр шажынчы чурум турган дээр чүве.
Кырган-ававыс Чыпсынмаа Удумбара уруу онза салым-чолдуг Сонай кырган-ачавыстың дугайында ажы-төлүнге чагып-сургап, чугаалап чораан.
Кырган-ававыс аалы Базырактың Чиңге-Суунга турган. Ол үеде Сонай кырган-ачавыс Моолга элээн үр өөренгеш чанып келген турган. Бир-ле хүн оларның аалынга сарала хептерлиг, беш-алды хире аъттыг кижилер чортуп келген. Аъттарындан дүшкеш, аалга кирип келгеш, улуг номналдарын номчуй бээрге, өг ишти чайгаар чырый бээр турган деп сактып чугаалап олурган дээр. Ынчан кырган-ачавыстың Үстүү-Хүрээ-биле аргыжып чорааны болгаш, кады өөренип чораан эштери-биле аалга кээп турганы чадавас деп даап бодаар бис. Ол алдын-сарала хептиг кижилер Ленинниң чуруун катай салып алган улуг номналдарны номчуп-саадап олурган деп кырган-ававыс сактып чугаалаар чораан.
Сонай кырган-ачавысты хөлчок кашпагай чораан дээр. Бир-ле кыжын оларның аалы Чаңгыс-Теректиң Кара-Дашка кыштаглап турганнар. Ол душта божуп-чиигээр дээн херээжен кижиге Барыын-Хемчиктен эмчилер дузазы херек апаарга, Чаңгыс-Теректен Барыын-Хемчик чедир чадаг маңнап четкеш, эмчини чалапкаш, дедир маңнап чоктап келген. Чанып келгеш, ол чер аразынга чадаг маңнап чораанын «ынча базым бастым» деп айтып турган дээр. Кырган-ачавыс ынчаар маңнап чорааш, Чаңгыс-Теректен Барыын-Хемчик киир каш базым кылганын санап чоруур кижи болган-дыр. Ол кайгамчык таварылга соонда ол чоок-кавының улузу кырган-ачавыска «Самбың-хөрек» деп шола ат тывыскан.
Сонай кырган-ачавыстың база бир хандыр өөренген чүүлү — төвүт эмнээшкинниң янзы-бүрү аргалары. Ол Бай-Тайганың Көөп-Сөөк хүрээзинге, Чадаананың Үстүү-Хүрээзинге база Тываның өске-даа девискээрлеринде хүрээлерни эргий кезип, эмнээшкин талазы-биле дузазын чонга чедирип, аараан кижилерни эмнеп чораан. Бичии үе иштинде аарыг улусту сегидип алыр боорга, чон ооң дузазын көрүп, ачы-буянын дилеп, чалап апаар чораан. Сонай кырган-ачавыстың улуг оглу Сенги иревистиң уруу Айлаңның ачазындан дыңнаанын сактып чугаалаары – Сонай өгбевис эм-оъттардан бичии-бичии борбак эмнерни боду кылып ап, оларны ажыглап тургаш, аараан чонну эмнеп ап турган.
Тывага репрессия үезиниң кадыг-дошкун коргунчуг чылдары кырган-ачавысты база оюп эртпээн. Бир-ле катап өөренгеш ээлчеглиг чанып келген турар үезинде, ону тудуп хоругдаар сорулгалыг улус ооң аалынга чедип келгеннер. Бойдус чаяаган кашпагай маңнаар элдеп шынарлыг болганындан бо удаада ол сүрүкчүлерге алдырбайн, дезе бээр аргалыг болган. Өг дег хараганнарны, талдарны ажа халып тургаш, кадыр-каскак, хая туругже халып-маңнап үнгеш, Барлык хемниң ээреминче шурай бергеш, Моолдуң уунче четтирбейн, ажа бээр турган деп төрел чону сактып чугаалаарлар.
Ол үениң даргаларының шакпынчылары, октуг-боолуг шагдаалар кырган-ачавысты тудуп хоругдаары-биле истеп-сүрүүшкүнүн бичии-даа соксатпайн турганнар.
Амгы салгалдары, биске, дамчып артканы болза, кырган-ачавыс Үстүү-Хүрээ иштинге турда, ону сүрүп келген улустуң бооларының хүрээже углай шыгаап аткан октарының истери хүрээниң даштыкы ханаларында артыгылап калганы ам-даа илдең. Аъттар мунгулап алган шагдаалар кырган-ачавысты тудуп алыр дээш сүрерге, оларга четтирбейн, хараганнар кээрге безин оларны ажа халып чоруй баар, дажып чыткан хемниң эриинге чыгап эккээрге безин, хемниң шапкын агымындан кортпайн, шурай бергеш, эштип кеже бээр болган. Ынчалдыр-ла шагдаалар кырган-ачавыстың соондан сүргеш, тудуп чадап каан. Сонай кырган-ачавыс бодунуң кызыл амы-тынын алыр деп соругдап турган шагдааларны безин кедергей кайгадып турган кижи болган. Олары элдепсинип: «Бо ашак куш дег ужар ашак-тыр» — деп, ооң соондан чугаалажып артып каар турганнар-дыр.
Кырган-ачавыс ынчалдыр-ла истеп-сүрүүшкүнге четтирбейн, репрессия ялазындан дезип, сөөлүнде Моолче изеп чоруп турган оруктары-биле ажып бар чорааш, хенертен аараан. Ооң уржуунда Бай-Тайганың хая-даштыг тайга-сыннарынга чаштынып чоруп тургаш, Базырак адаанга, Чиңге-Суунда аалынга дедир чанып келир ужурга таварышкан. 60 хар элээн ажа берген тургаш улуг уйгузун удаан. Ынчан ооң хеймер оглу Шошкай 3 хар ажып турган.
Ынчалдыр Сонай кырган-ачавыс кадыг-дошкун репрессияга туттурбаан, оолдарын ханныг репрессияга таварыштырбайн, камгалаан бооп турар. Ол дээрге 1943 чыл төнчүзү азы 1944 чыл эгези болуп турар.
Кырган-ачавысты кайда ажаап кааны биске чоокка чедир-ле тода билдинмес, харыы чок айтырыг болуп турган.
Көңгүс чоокта чаа, 2026 чылдын март айның төнчүзүнде, Шуй суурнуң хоочун чурттакчызы Дадар-оол Хомушкуевич Сурун черле салгалдарынга Сонай өгбезиниң орнукшуттунган черин дамчыдып каайн дээн бодалы-биле ол черге чедиргеш, көргүзүп чугаалаан. Сонай өгбевистиң чевээ Шуй суурдан ырак эвесте, Базырак адаанче дортап ажар черде, орук кыдыындан көңгүс ырак эвесте, тургуза суп кааны дыт ыяжы көстүп турар болган. Ол чоок-кавыда өске чевеглер-даа чок, билдирбес дески черде өгбевисти ажаап каан болган.
Дараазында база бир солун чүүл мындыг. Сонай кырган-ачавыс бодунуң ажыглап чорааны судурларынга кандыг-ла-бир онзагай чажыт бижиктерни арттырып каар турган деп чугаа бар. Ооң ол арттырып кааны чажыт демдек бижиктери анаа кижиниң караанга белен көзүлбес. Оларны номчуп, билип тодарадып алырда, бир онзагай тускай холумактыг суг-биле чажыт сөзүглелди өттүрүптерге, чажыт бижиктери көстүп кээр турган дээр.
Эки билир кижилерниң чугаазы-биле алырга, Сонай кырган-ачавыс ажыглап чорааны чажыт бижиктерлиг судур-номнарын, эдилеп чорааны херекселдерин куйларда чажырып шыгжаан. Кырган-ачавыс мөчээн соонда, арткан судур-бижиктерни база ажыглап чорааны шажынчы херекселдерин кырган-ававыс бир аътка чүдүрүп алгаш, өске аътка оолдарын ушкарып алгаш, Үстүү-Хүрээге ажылдап чораан лама башкыларга чедиргеш, хүлээткен деп сактыышкын бар. Лама башкылар үш иешкини 3 хүн уткуп хүндүлеп, 3 хүн үдеп турган деп сагыш-бодалдарывыста мөңгеде кадагалаттынып арткан.
Эң-не муңгаранчыг чүве — репрессия үезинде Көөп-Сөөк хүрээзи-даа, Үстүү-Хүрээ-даа, куйлар-даа – шупту тонаттынган, үптеттинген, өртеттинген болгай. Ынчангаш Сонай кырган-ачавыстың ажыглап чорааны ачылыг-авыралдыг судурлары-даа, чонга ачы-дуза чедирерде ажыглап чорааны шажынчы херекселдери-даа ооң салгалдарынга дамчып келбейн барганының чылдагааны ында.
Үстүү-Хүрээниң артып калган үрегдеттинген ханаларынга «Сонай-хелиң» деп бижик демдектиң бар турганын Сенги иревистиң уруу Екатерина Сенгиевна Иргит (Сонай) эскерип көргенин биске чугаалап чораан чүве. Бо сөөлгү үелерде Үстүү-Хүрээниң эрги дуганының ханаларының чарыктарында аңаа чүдүп-сүзүглеп, оон аас-кежик дилеп келген кижилерниң эңдере бижиктериниң эмин эрттир хөй апарганының чылдагааны-биле «Сонай-хелиң» деп ыдыктыг бижик балалгаш, шуут тывылбайн барган.
Үстүү-Хүрээ чоогунга кырган-ачазының аалынга бичии чораан үелеринде чайлап чораан бир Орлан деп чолаачы бистиң Сонай деп фамилиявысты сонуургай бергеш: «Дыка шыырак билиглиг Сонай лама башкы репрессия мурнунда Үстүү-Хүрээге турган чүве болгай» — деп бодунуң кырган-ачазындан дыңнаанын чугаалап сактып келгеш, бисти ол лама башкыга хамаарылгалыг силер бе деп айтырып-даа турган чүве ийин. Оозун бодаарга, үезинде Сонай кырган-ачавыстың ады-сураа анаа бөдүүн чүдүкчү чоннуң сагыжында ам-даа уттундурбайн чорууру билдинген.
Кырган-ачавыстың хеймер оглу Шошкай Салчакович Сонайның таварышкан болуушкунун сактып көрээли. Шошкай ачавыс ынчан Обком комсомолга чолаачылап ажылдап турган. Ол үеде совет эрге-чагырганың, ССРЭ-ниң канчаар-даа аажок сайзырап турган үези. Сайзыраза-даа шажын-чүдүлгени хоруп каан турган хоойлу-дүрүм бичии-даа чымчаш дивээн, харын-даа чаазы-биле улам дыңзып турган. Тывага хүрээ-хиит-даа артпаан, чүгле Үстүү-Хүрээниң өрттедипкен кол дуганының үш ханазындан аңгыда, чаңгыс дуган-даа чок, Шагаа-даа байырлавас, саң-даа салбас, даг-оваа-даа дагывас, оран-делегейге-даа чүдүп болбас каржы үеде мындыг таварылга болган.
Кезек тыва коммунист даргалар машина-биле Моол кирер апарган. Оларның чолаачызы – бистиң ачавыс Сонай Шошкай. Моол лама башкылар ол үеде улуг өглерде чонну хүлээп ап турар болган. Тывадан барган даргалар лама башкыларга кирер деп күзел илереди бергеннер. Ол өгже даргалары кире бээрге, чолаачы кижи болгаш, Шошкай өгже кирбейн-даа, машиназын долганып, дугуйларын хынагылап, ыңай-бээр көрүп каап кылаштап турган. Оон хеп-хенертен өгден даргалары үне халчып келген соонда, чолаачызын дүвү-далаш кыйгырып эгелээннер. Чүү болганы билдинип келзе, тыва даргалар өгже кирип кээри билек, өгге олурган моол башкылар тургаш:
— Даштын кижиңерни чүге кааптыңар, эң-не кол кижи ол-дур, дыка улуг лама башкы чораан кижиниң оглу-дур, чолаачыңарны дүрген бээр киириңер — деп айыткааннар.
Шак ынчалдыр чолаачы Сонай Шошкай Моолга баргаш, улуг моол лама башкыларга дөрже чаладып, хүндүледип, шайлап-чемненгенин сактып чугаалаар кижи болгай.
Бо чүл дээрге ол кадыг-дошкун хоруглуг үеде безин чон сүзүүн чидирбейн турганының дорт херечизи-дир. Бөдүүн сүзүк-чүдүлгелиг болганындан чон-даа, даргалар-даа ажытталып, чаштынып тейлеп-чүдүп чораанын бадыткап турар, база шажын-чүдүлгевис сагыш-сеткиливиске кандыг-даа үеде херек деп чүүлдүң бадыткалы бо ышкажыл.
База бир солун болуушкун
2011 чылда Тывавыска Индиядан төвүт лама Шивалга Ринпоче кээп, Байкалга-даа, Чагытай хөлдүң эриинге-даа ретрит эрттирип турган үелеринде, башкывыстың шажын-чүдүлгеге хамаарышкан өөредиин бистиң аймактың кенни өөренип эртип турган чүве. Ол душта кеннивиске Шивалга Ринпоче башкывыс база-ла Сонай кырган-ачавысты чугаалай берген болуп турар. Кеннивиске: «Улуг лама чораан өгбелиг, арыг ханныг аймакта келин кылдыр барган-дыр силер» — деп айыткан болган. «Ол аймактың иштинче кирип, келин кылдыр барган кыстар-даа, күдээ-хүрегеннер-даа ооң мурнунда катап бодарап чораан чуртталгазында улуг чаагай буян-кежик чыып алган ыдыктыг чылдагааннар ужурунда ол-ла аймакка артып каар салым-хуулуг болуп турарлар» деп тайылбырлап берген болган.
Өндүр улуг мерген угаанныг лама өгбелиг чораанывысты ол үеде кеннивис кажан-даа дыңнаваан, билбес турган. Ринпочениң ол кайгамчык чугаазын дыңнааш, кеннивис дораан бистен тодарадып айтырып, сонуургап келген.
База-ла ынчан ол үеде Шивалга Ринпоче башкывыс чүдүкчү кеннивиске дараазында мындыг мерген чүүлдү айыткан болуп турар: «Өөңер ээзиниң аймаанда дыка берге үени эртип чоруур бир угбазы бар-дыр, хуурактар иези-дир, ол угбазын түретпейн, кезээде хүндүлеп чоруур болзуңарза эки. Ол угбазы бажыңнарыңарга кээп хонар ужурга таваржып кээр болза, арыг ак дөжекке удуп-дыштандырар болза чогуур, орун-дөжээн белеткеп берип, хүндүлеп, чымчак черге саададып, аъш-чемниң хоюун, амданныын чоогладып чоруур силер» деп чагаан болган.
Шивалга Ринпоче башкывыстың «хуурактар иези» деп баш удур өттүр көрүп чугаалай берген кижизи, бистиң угбавыс – Сонай өгбевистиң ортун оглу Сонай Шанмак Салчаковичиниң улуг уруу Раиса Шанмаковна (Сонай) Иргит ол-дур.
Угбавыстың оглу Эртине биле уйнуу Ростик ынчан бичии хуурактар турган үези чүве. Олар ийи бо хүннерде Сонай өгбевистиң шажынчы ыдыктыг ажыл-херээн салгаан, буянныг оруун оруктаан, чаагай изин изээн лама башкылар болур салым-чолдуг салгалдары болуп чорлар.
Салгалдары биске дамчып келген билиглерни сайгарып көөрге, Сонай өгбевис, кижи кайгап ханмас элдептиг шынарларлыг база өттүр көрүптер салым-чаяанныг чорааны илереп турар болган. Ол үелерде Сонай кырган-ачавыстың чанынга чурттап чораан улузунуң эскергени – малгашка кылаштаан ооң идиинге хир-чам безин чыпшынмас, дажып чыткан хемни сүзүп, эштип кежерге, хеви сугга өтпес болуп турары билдинген. Чон аразынга кырган-ачавысты — «буттарының кажыктарының адаанда чалгыннарлыг» деп безин деңней чугаалажыр турганнар.
Бистиң аймакка база бир өөрүнчүг медээ эрткен 2025 Чылан чылында келгени бооп турар.
2025 чылдың июнь айда Индияның Гьюдмед хүрээзинден төвүт улуг Ринпоче башкыларывыс Тывага келген үезинде, дуңмаларымны хүлээп ап турар ёзулал үезинде, төвүт башкыларывыс база-ла улуг өгбевистиң дугайында төөгүнү кайгамчык шажынчы аргалар дамчыштыр өттүр көрүп, боттары чайгаар-ла чугаалай бергени элдептиг болган.
Өндүр бедик эртем-билиглиг улуг лама өгбелиг чораан-дыр силер, деп айыткааннар. Улуг өгбеңерниң чырык-чаагай адынга, ооң хөй кылган, бүдүрген шажынчы ажыл-херээн мөңгежидери-биле аңаа тураскаадып, Субурган тудуп тургузуп каар болзуңарза чогуур болур. Ук шажынчы ыдыктыг Субурган болза, алызында барып төрел аймааңардан аңгыда, бүгү Тываның чүдүкчү чонунга улуг буянныг, ачы-дузалыг кедергей күштүг камгалал болур-дур деп айтып чугаалаан болду.
Ол медээни Гьюдмед хүрээзинден келген улуг төвүт башкылардан девидеп-даа, өөрүп-даа хүлээп ап, бүдүн аймаавыс-биле белеткенип, Субурган тудуп салыр буянныг эки үүледе таварышканывысты медереп миннип, канчаар-даа аажок харыысалгалыг белеткел ажылын демниг эгелей бергенивис ол.
Кырган-ачавыстың Сонай деп адын шажын-чүдүлге аайы-биле Хелиң-башкы деп ат ап турда тывыскан шажынчы ады болуп турар. Ынчангаш ада-иезиниң оглунга адаан ады биске, салгалдарынга, олчаан билдинмес кылдыр артып каан. Улус-чон аразынга кырган-ачавыс — Сонай-Хелиң деп аттыг чораан.
Ынчангаш бис Сонай кешпиниң (геше) амгы салгалдары кырган-ачавыстың шажынчы Сонай деп адын орус ёзу-чурум аайы-биле фамилия кылдыр азы ада-өгбевис ады кылдыр эдилеп чоруурувус ол.
Төрээн Тывавыска, Сонай кырган-ачавыс бодунуң үезиниң база бир төлептиг оглу болганы, бижик-билиглиг, төвүт-моол дылдарны арыг билир, шажын философиязын болгаш ооң эртемнериниң оон-даа өске адырларын ханы билир, төвүт-даа, тыва чоннуң-даа үндезин эмнээшкинин эки билир, дээди саңны-даа билир, бурунгаар көрүштүг, буддийжи практиканы база даян, бүдээл бүдээр аргаларны (медитацияны) мерген ажыглап билир, кайгамчыктыг угаанныг буддийжи эртемден кешпи (геше) лама башкы чораан-дыр деп билип, чоргаарланып чоруур бис.
Ачамның Шошкай Салчакович Сонайның (02.10.1940-20.03.2021) дыка солун кылдыр айтып чугааланыр бодалы турган. «Репрессия Тывага эгелевээн турган чүве болза, сагыл-саңмаарлыг Сонай ачавыс салымының аайы-биле ол олчаан хүрээ ажыл-херээнге шынчы болуп артпышаан, ажылдап чоруур-даа турду-ла ыйнаан. Ындыг турган болза, оолдары-даа, мен-даа, силер-даа төрүттүнмес турдувус ыйнаан, уруум» — деп түңнеп-даа олурар кижи болгай.
Улуг чаагай болгаш төнчү чок төөгүлүг өгбевис Сонай Хунажык оглу Салчактың дугайында сактыышкыннарны ооң хеймер оглу Шошкай Салчакович Сонайның улуг уруу Елена чыып бижээн.
/ Елена СОНАЙ.
Февраль-апрель, 2026 чыл.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn