| Проза |
(Тоожудан үзүндү)
Школа ишти чылыг, батареялар харын-даа хол дегзир хире эвес изигилеп келген. Ынчалза-даа Пётр Амосов кызыл көстер хөөңейндир өөскүп хыпкан улуг печкаларже беш-алды хүүрек бажы хоюг хөмүрнү ура каапкан. Ынчанмас болза, канчап билир ону, школа эрги шагныӊ бажыӊы болгаш, адаа шаараш, соочалы хөлчок. А өөреникчилер, башкылар сыр даӊ бажында сөктүп кээрлер болгай. Ол өйде школа ишти бичии-даа сериин турар болза – шоруӊ-на. Директор Бичен Хаажыковна аксында эптежип калган: «Ам база арагалап хондуӊ бе, Петя? Улус доӊа бээрин бодавас ат болган ёра-дыр сен аа» деп арага ишкен-ишпээн-даа болза, албан чемелээрин утпас. Ужур-чөвүн безин тайылбырлатпас. Черле ынчаш шириин шырайлыг, эрлернии дег чоонзумаар үннүг Бичен Хаажыковнадан өөреникчилер, башкылар-даа кончуг сестирлер. Оларныӊ аайы-биле Петя база ындыг. Ооӊ эткен, чугаалаан, чөптүг, чөп чок-даа сөзү – хоойлу.
Амосов кырында хирлиг эрги матрац салып каан, азыгда демир орунунга барып чыдып алган. «Чо-о-ок, Бичен Хаажыковна эртен боже келбес. Школа ишти чылыг болур. Арагага ёралыг Петя сөөлгү ээлчээн эки эрттирип каар» деп ол багайтыр хүлүмзүрүп боданган. Оон ол орун бажында чажыра аарак тургузуп алган шилин бар бе, чок бе дээнзиг ылавылаан. Аӊаа кым дээр боор, ол-ла черинде кылаӊайнып турган…
Тываныӊ бо ырак-узак районунда чүгле арыг тывалар чурттап турарлар.
Өске черлерде дег, шериг комиссариадында безин орус кижи чок. А ажыл албаныныӊ аайы-биле кээр улустар бар болбайн аан. Бир эвес шынын чугаалаар чүве болза, шаанда маӊаа орус чурттакчылар хөй турган. Өске черлерге улуг бүдүрүлгелер ажыттынып эгелээрге, олар маңаа турумчувайн, ынаар сывырлып чоруй барганнар. Хуваалда «албадалы»-биле чоруткан ийи-чаӊгыс тускай эртемниглер келзе-даа, ажылдаза чогуур хуусаазын канчап-чооп төндүрүп кааш, төпче дедир чоруй баарлар.
А Петя мында канчап артып калганыл? Ол, бо районга байтык, Тывага-даа өспээн, төрүттүнмээн. Маӊаа душ бооп улус эдерип чедип келгеш, ол хевээр чыдып калган. Ооӊ төрүттүнген, өскен чери моон ырак. Курск облазы. Хензиг чашкы шаан-даа, школачы чылдарын-даа аӊаа эрттирген. Боду дег сарыг баштыг, эрес-шоваа, көк-көк карактарлыг эштери оолдар-биле чурттап турар суурунуӊ кыдыында Чара хемге эштиринге кончуг ынактар. Чайны барык ооӊ эриктеринге эрттирерлер. Эштиринден хөӊнү калы бергенде, бичии байлаӊчыгаштар шүүрээш туруптарлар. Ынчангаш хем агымы эдерип суурдан ушчок талыйып чоруп бээрлер. Хүн ажар деп барганда, ам кээп харын оозун эскере тыртып, дедирленип чанарлар.
Петя бажыӊга кээрге, авазы хөлчок-ла дүвүрээн турар. Ынчалза-даа ол оглунга теппиже-ле ажынмас, кожазы Васьканыӊ авазы дег шугулдап кончуттунмас.
– Каяа тояап чоруур сен, оглукужуум? Сени дээш кижи анаа орбас чүве-дир. Сугже кире берзиӊзе канчаарыл? – деп кааш, күжүр иези аъжын-чемин салып туруп чемгерип каар.
Ачазын Петя көӊгүс сагынмас. Билип кээрге-ле, ол чок. Авазы-даа аӊаа ындыг-мындыг чүве ыыттаваан. Өске эштериниӊ адаларын көргеш, ооӊ дугайында иезинден чеже-даа айтырар деп дап бергеш, чүге-ле чүве ийик, арай дидинмес, сестир-даа ышкаш болган. Ынчалза-даа Петя ону айтыргы дег өзүп кээрин билип, манап чораан…
Петя чыткан орунундан бажын ковайтып, холунда шагынче көрген. Чаа-ла кежээкиниӊ тос шак. Даӊ адарынга чедир ам-даа оранчок. Далажып болбас. Сөөлгү ээлчегни, школа соотпайн, эрттирип каар. Артып каар кижилерге чылыг, чырык херек болгай. Сактыышкыннарга, бодалдарга четчир үе ам-даа бар-дыр. Ышсыг, хөмүрзүг, бүлүртүӊ кочегаркаже кым-даа кирбес, шаптыктавас. Эрткен үени сөөлгү катап сактыры моон соӊгаар болдунмазын Петя ыяк билир.
Ийет, ол ачазыныӊ дугайында айтырар хире назы чедип, он класс улуг эр апарган. Фермада саанчылап турар авазы бир хүн хөлчок орайтады келген.
Столда шайлап орган авазынга баргаш, Петя:
– Авай, мээӊ ачам кайда кижил? – деп хенертен-даа болза, үнү кончуг оожум айтырган.
Шагзыргай арын-шырайы-биле оглунче аяар көрнүп келгеш, Зинаида Поликарповна көрүжүнде элдепсинип, кайгаан хевир-даа чок чугаалаан:
– Ачаӊ бе? Ачаӊ чок, оглум, сен чажыӊда-ла, бисти каапкаш барган.
Россия улуг, та кайда барган, билбес мен. А ачаӊныӊ адыныӊ орнунга кырган-ачаӊныӊ адын бижидип алган мен. Дуза чок аданыӊ биске херээ чүү боор.
Зинаида Поликарповна ол сөстеринге оон ынай чүнү-даа немевээн. Оглу база айтырыг салбаан. Черле ынчаш билдингир-ле чүвениӊ чүзүн коптарып чыдар боор. Бир эвес ачазы чоогунга чораан болза, аӊгы херек. Авазындан ооӊ дугайында дыӊнап-даа алырга, ажыы чүл ынчаш? Каапкан – ол-ла-дыр. Авазы-даа болза хенертен чоруй барган кижини канчап билирил, айтырып чыткан эвес…
Петя печкалар артында салып кааны кызыл арага шилинде барган. Ооӊ аксын ажыдып, ийи долу пакты ажыра каапкаш, дедир тургузуп каан. «Ам болзун. Демги кончуг чүвем тыртып алыйн» деп боданган. Ол дээрге таакпы-дыр ийин. Чүгле харын Петяныӊ оозу таакпы боорда, анаа таакпы эвес, а хайлыг кара-таакпы. Ынчалза-даа бо удаада ону черле тыртпас-тыр деп ол бодун быжыг туттунган. Чаа ишкен арагазы база ишти-баарын ажыӊнады чиӊнеп, сактырга, угаан-медерелин, сеткил-хөөнүн маажымнадыпкан ышкаш апарган. А кара-таакпыны тыртыптар болза – хоржок. Ынчан Петяга сактыышкыннарныӊ-даа, бодалдарныӊ-даа херээ чок апаар. Карактарынга үй-балай өӊнер көстүп, куъш дүнү чымчак, хоюг сыртык кырында олурупкан ышкаш апарып, бир өрү, бир куду ужуктуруп-ла эгелээр. Ооң мурнунга бүгү мага-боду үчүген чанагаш кыстар самнап, ону боттарынче оптуг, овуузуннуг имнегилеп кулбуруурлар. А кулактарга оларныӊ изиг-изиг тыныштары дээп, кедергей-ле уяранчыг, тааланчыг сөстер чугаалааш туруптарлар. Оон кедерезе эмиглериниӊ допшуларын Петяныӊ эриннеринге дээрткилеп, кезек ынчаар самнап чоруй, чивеӊейнип өжүп, хөрлээлеп кыпкан челээштелчек өӊнер артынче ажытталып чоруптарлар. Бо бүгү доозулгужеге чедир, кулактарынга оожум, сарыннанчыг аялга дыӊналыр. А кажан ындыг чурумалдар төнүп, карактары черниӊ кара-бора өӊнерин көрүп эгелээрге, Петяга чүү-даа чүве солун, чараш эвес апаар. Эъди-кежиниӊ шыӊганнары аарышкылыг ыстап, курлуп эгелээр. Ол чыргадаашкын соок дер-бусту ооң мага-бодундан сы тудуп үндүрүп турганзыг апаар. Орган, чыткан-даа чериӊге моораан ышкаш, бир миннип, бирде билинмейн баргылаар. Ынчан ооң холдары база катап-ла демги кара хоранче сундуна бээр. Адырлып алыры кончуг-ла берге, ажыг ыш ол! “Эжимге-даа, дайзынымга-даа ооӊ-биле үрелдежирин сүмелевес ийик мен! А орун бажында шилде чүвем тургай аан” деп ол боданган. Даӊ бажынга чедир үе четчир. Школаны соок каап болбас…
Кара-таакпы… Петя ону тос класстан эгелеп тырткан. Анаа таакпы тыртып чаңчыга бергеш, оон өскезинче канчап шилчий бергенин боду безин эскербейн барган. Эштери оолдар садывыска тараан таакпывыс-тыр деп кара-ногаан өңнүг чүве саазынга ораап тыртар болганнар. А Петя эштеринден кайыын чыда каар ийик. Суурга чамдык кижилер анаа таакпыны, шынап-ла, тарып өстүрүп турганнар. Ында кижи кайгаар чүве чок. Ылаӊгыя кырган казактар оозунга кедергей ынактар.
Эштериниӊ берип турган чүвези анаа таакпы эвес, а чыдыг чашпан бажы дээрзин Петя кайын каразыыр ийик. Ол хамаанчок оол харын чүгле аӊаа чаӊчыгып, өске таакпыга дегбестеп калган. Ынчап чоруй өөрү чүнү берип турганнарын чажырбайн чугаалааннар. Петя коргуп, хорадаар байтык, элдепсинип кайгаваан-даа. Черзиг, чашпанзыг ногаан-сарыг ыш ооӊ чаш угаан-медерелин, тура-соруун шагда-ла чагыра бергенин ол эскербээн. Ону тыртып алырга, чамдыкта сергек, дидим-даа ышкаш кыннып кээр меге дүлгээзин оолдуӊ ханын хораннап четтигипкен.
Чаӊгысклассчызы Верага ынакшылыныӊ баштайгы сөстерин база ооӊ хоозун тевии-биле сөглээнин кончуг эки сактыр. Чонаада томаанныг, кем чок Петяныӊ ындыг дидим болганынга уруг кайгап калган. Вера харыы кылдыр ооӊ бажыныӊ алдын-сарыг дыдыраш дүктерин суйбай аарак үвүреңнедир туда каапкан. Уругнуң ынакшылы хат-салгын дег ынак болган…
Ийет, шеригже Веразы үдеп каан. Шынчы манап алырын уруг аазаан. Кыстыӊ олче чоруткан чагаалары ийи чыл иштинде үзүлбээн. А Петя оларга чартык чыл хире харыылап чоруй, сөөлзүредир безин номчувастап калган.
Хоран ыш тыртар чаӊын ол шеригге-даа уламчылап турган. Командирлери наркоман деп эскербээннер. Билзе-даа, ону ыыттаары хоруглуг турган. Чүге дээрге арагалаар, наркоманнаар, янганнаар чоруктуӊ ора-сомазы социалистиг ниитилелде чок деп күрүнениң идеологиязын кижи бүрүзүнүӊ мээ-медерелинге сиңирип каапкан. Бар деп сөс эткен кижи – хайтааны ол, ниитилел тургузуунга удур суртаал кылган деп дораан буруудаттыра бээр. А ынча депкен дидим чүректиглер, арыг нүүрлүглер чуртка эвээш эвес. Ынчалза-даа чуртка демги халаптар бүдүү нептереп, ылаӊгыя чалыы кижилерниӊ бүдүжүн, салым-чолун, угаан-сарыылын шаптыландырып турган. Петя Амосов – хоозун, каас-коя сөстерлиг, диӊмиттиг адыш часкаашкыннарлыг суртаал-төөредигниӊ чаӊгызынга, хөлегезинге тывылган аарыгныӊ төлү.
А шеригге база тыртар чашпан бажы тыпты бээр болган. Шеригге алган эӊ баштайгы чаӊгыс хүннүӊ шөлээзинде-ле хоорайныӊ «кайгал» кыстар-биле таныжып алган. Оон-на хамык чүве шуудап эгелээн. Кыстар база наркоманнар болганнар. Чашпан бажы хамаанчок Петяга олар сыкыртынар эмнерни база эккээр апарганнар. Ынчан аӊаа узун сарыг чажын эгин ажыр салган чараш Веразы эвес, а арны-бажын былчак-балчак будуттунган, агбагар-селбегер баштыг ол кыстар эргим, чоок ышкаш апарган.Албыстадыр, албаарадыр ажыг хоран ынак кызын оон шак ынчаар ырады берген. Оон кедерезе шеригниӊ баштайгы чылында «сөс дыӊнавас аныяк солдатты», Петяны, кижизидер дээн баштайгы эттээшкиннерни база ол-ла тыртар чашпанныӊ, сыкыртынар эмнерниӊ «ажыы-биле» эртип алган. “Кырганнарның” ону казарма азыынга тепкилеп, шашкылап турганын-даа аарзынмаан. Эъди-кежиниң аарышкылыы билдинмес болган. Харын чүгле каткызы кээр. Уё безин дивээн. А чүү дээш ынчанганнар ийик, адырам? Ийет-ийет, «кырганнарныӊ» хирлиг сапыктарын аштап бербейн барган болбазыкпе. Чүге дээрге Петя кымга-даа дора көрдүрер хөӊнү чок…
Петя шеригден халажып кээрге авазы бир акый-биле олуржуп алган болган. Ону Сергей Ефремыч Крупинкин деп адаар. Авазы ол дугайында оглунга сөөлгү чагаазынга бижээн. Иезиниӊ чугаазындан алырга, ол кижи кожазында суурдан чартык чыл бурунгаар чедип келген. Кадайын, школа назынныг үш уругларын ында каапкан. Зинаида Поликарповнаныӊ фермазында склад эргелекчилеп ажылдап турар. Бажында чаӊгыс-даа дүк чок, кылагар тас, сегелиниӊ адаандан артык халбаӊ эът каъттажып баткан, медээжок-ла шөртегер ижинниг акый болган. Дирчигир семис арныныӊ хараазындан карактары бичии, сыпыгыр кылдыр көстүр. Чем ишкенде, аӊдарылчак дорбагар эриннери-биле чапыӊайнып, чалчырткайнып орар.
Баштайгы хүннерден эгелээш-ле Петя биле Крупинкинниӊ аразында хамаарылгазы чидиглени берген. Ол мындыг таварылгадан болган.
Бир-ле хүн «соӊгу ада» ажылдан келгеш, оолду ыят чок чемелээн:
– Ам кажан ажылдаар сен? Совхозтан ажыл тывылбас-даа болза, хоорайже кирзиӊзе. Чамдык солдат эрлер бажыӊынче кайы оранчоктан орук шөйүп орбайн, шериг эрттирген черинге-ле ажылдап чыдып каар боор чораан ийин. Чаӊгыс аваӊныӊ шалыӊы силер ийиге четчир деп бодаар сен бе?
Ол орта Петяныӊ мага-боду чым-сырт дээн. Кижиниӊ чааскаан арткан авазын түрү таварып бастып олуруп алган хирезинде, чүү кончуг турамык чаӊнап турар хей боор деп бодай каапкан:
– Кажан, каяа ажылдаары мээӊ херээм-дир. А бажыӊ мээӊ авамныӊ бажыӊы-дыр. Бээр мен аза-даа оранындан эглип кээп болур мен. Чамдыктар ышкаш оон дезе бербээн мен. Акша?! Ол дээш муңгараваӊар. Силерниӊ каш саазыныӊарга холум дээртпес мен. Силер ышкаштарныӊ сагыш човаашкыны чокка-ла авам мени чааскаан азырап келген. Аӊаа эгидер өремни билир мен. Мен иемниӊ оглу-дур мен. Дооратан келген артык аас эвес – деп, ол чоргаар харыылаан.
Даштындан томаанныг, кем чок бүдүштүг кылдыр көстүр оолдуӊ ындыг дидим чаӊнаашкынынга таарзынмааны илдеӊ Крупинкинниӊ семис хөрээнден үнген тыныжы сыыӊайнып ажыныксаан:
– Ийе-ийе, акшаны мен сеӊээ дээш ажылдавайн турар мен. Мээӊ… мээӊ бажыӊымда уругларым бар. Оларымны азыраар апаар мен! Дооратан артык аас… Чо-о-ок, аныяк кижи соора биле бердиӊ ышкаш. Ижер, чиирим өртээн аваӊга берип турар болдур мен ийин. Бүзүревес болзуӊза, айтырып-даа болур сен.
Петя ам-на шынап изигленип, шуудунче кире берген:
– Уругларлыг кижи бээр чүге сөөгүӊер сөөртүп орган силер? Чана бериӊер, кым-даа тутпайн тур. Эки-ле ада аа? Уругларым… Ындыгларны көөр-ле хөӊнүм чок…
– Мени үндүр ойладырыныӊ бетинде аваӊдан чөпшээрелден ап алзыӊза эки боор, аныяк кижи – деп, Сергей Ефремыч кыжыраанзыг, Петяже ырзайтыр хүлүмзүрген.
(Уланчылыг).
Михаил Дуюнгар, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26