Үе-шаг өскерилзе-даа,
Үнелели хевээр артар.
(Төнчүзү. Эгези № 20 "Шында").
Чогум чүнү сүмелээр сен ынчаш – деп оожургап, чүве-ле бар боларда, чүнү сөглээр эвес деп иштинде бодангаш, кажар бай шенеп, кадыын бодай аарак айтырган.
Байның оожургааны-биле деңге кажар карачалдың тыныжы оожургап, арны-бажы орталанып:
– Кыдат чуртундан кончуг эки эм-таң Моолга келген дээрге, Моол кирер дээн эжим эрге чагып чыткаш, шары өртектиг эмни эккелдирип алдым. Чоок-кавы аалдарның улузунга бээримге, таарзынганнар, дораан ишкеш, сегий бергеннер. Мен база чаңгыс чипкеш-ле, дораан экирий бердим, улуг хайыраатының кадыкшылы баксырай берген, эм дилеп турар дээрге... – дээш, ара соксап, оон девидээнинден кургаг аксын өйдүктүрүп, хейде-ле куруг чараазын ажыргаш уламчылаан. – Хайыраатызы аарып турда, аар өртектиг эмни чажырып алгаш чыдарга кайын боор дээш чор мен, хайырааты – деп шала чашпаалай аарак чугааланган.
Байның карактары чырып, дүрген-не ол эмни алыксап турары шырайындан-на илдең кылдыр көзүлген олурган боду тура халып келген.
– Ындыг эм бар деп дыңнаан мен харын. Бодуңда ап чор сен бе? – деп айтырган.
Карачал иштинде амырап, ынчалза-даа сүрээдеп:
– Чартыын ап чор мен, хайырааты, силерге өргүүр дээш – дивишаан ишти хойнундан ак пөсте камныы кончуг так ораап каан, кадып-даа калган бол, хоюг чымчак хүрең-куу өңнүг эм уштуп эккелгеш, байже сунмушаан, ёзу сагып, күдүк базып, бажын согаш кынган. Бай пөсте эмни дораан сегирип алгаш, камныы кончуг ораашкызын чешкеш, магадап көрген.
– Оо богда, кандыг кончуг аас-кежиктиг кижи ыйнаан мен, чажыргаш канчаар, бо чораан назынымда карачал кижини айбылап, кажарлап, бастып чораан кижи болгай мен. А бо күжүрүм боду арга-сүмезин кадып, мээң кадыкшылым дээш сагыш човап чедип келген – дээш, шын-на сеткили-биле өөрүп – Ээй эрлер! Даштын чылгыдан кончуг аътты тудуп бериңер, мөңгүн чүген-чулар, эзер-биле катай бээр силер – деп шивишкиннерин дужааган иргин. Шивишкиннери каш шывыраңнадыр аай-дедир халышкан соонда, аът баглаажынга кончуг дээн сылдыс-шокар аътты мөңгүн-биле дерээш баглап каан.
Байның сагыш-сеткилиниң өөрүшкүзүн чүге-даа деңнеп четпези илдең. Оозун чажырза-даа, шырайында көстүп турган.
– Оо, бо эмни ишкеш, дораан сегий бергениңер ол!? – деп эм берген кижизин хүндүлей аарак, бирде пөсте эмче, бирде чүък баарында олурган карачалче көрүп айтырган. Карачал иштинде улам амырап каткызы кээп:
– Ийе, хайырааты – дээш, каттырыптар часкан. – Эгезинде арай чиктиг амданныг боор чораан, сөөлзүредир өөрени бээр – деп каткызы кээп хүлүмзүрээн.
Чанынга олурган эштери эжинче көргеш, хүлүмзүрүп, байже көргеш, сестип органнар.
Бай ыт мыяан буза тырткаш, элээн шинчилеп тудуп-тудуп пактааш, дайнап-дайнап ажырыпкан. Карачалдың чанынга олурган ийи кижиниң арыннары кызып, хөөнү булганып, ческине бергеннер. Ооң кадында билип каар ийин-не дээш, кортканындан дүрген-не өгден үне халып чоруксаазы кээп орган. Карачал “бай билип калды-ла бе, кежегелиг бажымдан хадыдым-на” деп иштинде хөлзээн. Байның арын-шырайы өскерилген соонда, чиириглээн кылдыр көзүлгеш, карааның чажы сыстып кээрге, чодуп чоруй, эмниң чиктиг амданындан арнын дырыштырган карачалче “меңээ чүнү чиртиптиң” дигензиг көргеш:
– Шынап-ла, амданы тускай эм-дир. Эртен база чип алыр мен – дээш, ыт мыяаның чартыын суп алган. Кады орган эштери ийи караа улгады берген кайгап, магадап ханмайн олурганнар. Карачал ыт мыяан байга ынчаар чооглаткан. Ооң соонда байның экиргенин ол олурган улус-ла билир боор, мен аңаа олурбаан болгаш, арай-ла билбес-тир мен.
База-ла таварылга болуп, карачал бир эртен бөдей өгге чаглыг эът дайнап, саржаг, далган холаан чиңге тараалыг сүттүг дустуг шай аартап, шайлап ора хөөреп үнген иргин. Байны бо аалывыс артында турар улуг ыдык даавысче үндүргеш, дедир бадырып келир мен деп-тир. Олурганнарның ыыды чидип, «Ам база эгелээни ол бе!?» деп хорадаксап эгелээннер.
– Анаа эъдиң чип, сүттүг шайың аартап, аал-коданың ээлеп олур. Ынчап тений бербе, ам болзун – деп алгыржып үнгеннер.
Чарбыктыг чугааның аразынга маргышкактар, сонуургактар, күткүкчүлер турар. Өгге олурганнарның бирээзи элээн боданып олуруп-олуруп:
– Кайы, сен бо бистиң байывысты аалывыс артында улуг даг кырынче үндүр кылаштаткаш, дедир бадырып келир сен бе? – деп элдепсинген, бүзүревээн кижи бооп мегеленип айтырган.
Карачал дүште-даа чок шайын ижип, чаглыг эъдин дайнап ора:
– Бүзүревес болзуңза, бараалы че! – дээш, чемин чедир чивейн туруп келген.
Оон-моон улус оларны «Соксаңар, барып-барып улуг хайыраатыны оюнга, маргышка киирип канчаарыңар ол» деп чадап каан. Иелээн сөктүнчүп алгаш, байның аалынче чоруп кааннар. Байның аалынга чедип чорда, дүъш эртип, хүн кудулап эгелээн. Байның өөн чөпшээрел дилеп, чөдүрүп кирип, дыңнап калзын дээш, тепсенип тургаш киргеннер. Бай өөнде дөр бажында тавында саадап каап олурган. Кадыны келгеннерни хүндүлеп, чүък баарынче олуртуп, саржаглыг, арбай далганы холаан сүттүг шайын куткан иргин. Бай келгеннерни сонуургап:
– Кайыын келдиңер, чүнү сураглап, чүнү чугаалаксап келдиңер – деп-тир.
Карачал чугааның эгелеп алыр аянын тып чадап оргаш, чугаазын эгелээн.
– Хүндүлүг хайырааты, келген ужурувусту ажыт-чажыт чокка сөглеп берейн. Бистиң чурттап орар черивис, чуртувус кайгамчык каас-чараш оран. Ону эргий базып, магадап чоруксаа кээр – деп ара соксап калган.
Бай баштай элдепсине бергеш, бо чүнү чулчуруп орары ол мооң кылдыр бодангаш:
– Карачал кижиниң угааны ол хирени бодап турар апарган, оон ыңай чүнү бодадың, эрге-дужаал бодавадың бе? – деп доңгун-даа бол, кыжыра аарак хей каткызын тадыладыр каттырбышаан айтырган.
Карачал чыда дүжүп тейлеп:
– Ону бодаар тудум, сагыштаарын безин дидинмес-тир мен, хайырааты! Мээң бодалым көңгүс өске ийин – дээрге, ам кээп бай чымчап:
– Ындыг болза эки-дир. Өске деп чүнү ынча дээриң ол, оол? – дээш, шала сөгедексей олуруп алган.
– Силерге аалдап, моорлап келген ужурувус – дээш, холу-биле өг дөрүнче айыткаш, – аал-чуртувустуң соңгу чүгүнде турар ыдык улуг даавыстың кырындан төрээн черивистиң делгемнерин, аал-коданывыстың, мал-маганывыстың хөйүн, чаражын көрүп көрген болзувусса деп келгеним ол ийин, хайырааты – дээш, чавыс бадып тейлээш, чугаазын уламчылаан. – Бодум ынаар үнер дээш дидинмедим, улуг хайыраатыны чалавайн, хүндүлевейн үне бээр болза, көк дээр хөлбеш дээш, кырымга дүжер. Ынчангаш силерге келгеним бо, хайырааты – дээш, оон-даа чавыс бадып сөгүрген.
Байның карактары чырып, иштинде «Шынап-ла, чуртумнуң каазын, малымның хөйүн, аал-коданымның чаражын бедик дагже үнгеш көрейн адырам. Бо карачал шын чүве чугаалап олур» дээш:
– Меңээ келгениң эки-дир, мени чалааның оон-даа эки-дир. Хүн ашты чорук херекти бүдүрбес болзувусса, дүн дүжер деп барды – дээш, кулдарын кыйгыра бер- ген. – Ээй, кайда бардыңар, хүн ашты! Аът-хөлдү белеткеңер, аъш-чемни хүнезин кылдыр сугуңар – дээш, туруп келген.
Шивишкиннери куураңнадыр маңнашкан соонда, кончуг аътты баглаашка баглап, ужа-төштү хүнезин кылдыр барбалап кааннар. Ол өйде карачал байны түредир деп кажар аргазын утпаан.
– Хүндүлүг хайырааты, бедик, ыдык даавыстың кырынче чадаг, оожум дыштанып чорааш үнзүвүссе кандыг ирги. Хая көрнүп келгеш, карак четпес делгемнерин көрүп, аъш-чемниң үстүн чажып, чемненип чорааш – деп сүме каткан.
– Оо, бо оол черле мерген угаанныг кижи-дир. Чөптүг-дүр, ынчаалыңар харын – дээш, семизин ууп чадап, ак өөнден үнүп келген.
Бай ара-албатызын эдертип алгаш, дагже үнүпкеш, эдээн эртип чоруй эгиштеп, тыныштап-ла эгелээн. Ону билгеш, карачал хөөктүрүп:
– Хайыраатывыс тура дүшпес-ле-дир, арта улустуң мурнунда чоруур. Чедип чадап чор мен – деп көгүткен.
Бай ол көгүдүгге алзып, бодун улам албадап, эгиш-тыныш чораан. Ынчалза-даа иштинде «Хейде бо кончуг кулугурнуң чугаазын дыңнадым, «каарган кас эдергеш, даванын доңурган» дээр болгай, аъдым мунуп алыр чүвемни» деп иштинде халактап, ара соксап каар дээрге, бир эпчок боорга, арайында чораан. А шынында карачал улус бай-шыдалдыг кижини кым мурнаар боорул аан. Дагның белинге чедип чоруй, бай шылаанындан, семизинден ора дүшкен. Карачал ону билгеш:
– Уех, дыштанып ап көрээлиңер, хайырааты, силерге чедер дээш, шал-мал чор мен – дээш, шылаан кижи бооп олуруп алгаш, чугаазын уламчылаан. – Чуртувустуң делгемнери кайгамчык-ла чараш-тыр, магадап, сеткил ханмас – деп чугаа ээрээн.
Бай, шынап-ла, магадап ханмайн, ыыт чок көрүп оргаш, элээн болганда улуг тынып чугааланган.
– Магалыг оранда чурттап орар улус-тур бис оң, кижи көргеш, ала-чайгаар хөлзеп, ырлаксаазы-даа кээр – дээш, ырлай-даа каапкан.
Оорарган Оораштың
Оруу кайыл, чирии кайыл?
Ортун кара кызыңарның
Орта сөглээр сөзү кайыл?
Карачал "Ош-де!" деп хөөктүрүп каап орган.
Бай ара-албатызы-биле дыштанып, чаглыг хой ужазын, төжүн, сүттүг шайны ижип-чип алгаш, улаштыр-ла үнүп каан. Дагның бедии сүргей, арайында ыйыдып, чайгы терең ногаан оътка тайгаш, барып-ужуп чорааш, улуг ыдык дагның бажынга келгеш, бай шылаанындан чыда дүшкеш, кезек ыыт чок чыткан. Карачал база катап мерген угаанын ажыглаан.
– Хайыраатывыс ыдык даанга, чер-чуртунга эргеленген дег чыда дүжер угаанныг-ла-дыр, мен база хайыраатывыс соондан чыда дүжейн – дээш, ногаан оъттуг черге чыда дүшкен.
Чанынга чораан эжи хейде мооң-биле маргыштым дигензиг, эжинче хыйыртай көрүнгеш, шылаанындан база чыда дүшкен. Байны эдерген кулдарының база шаг-шинээ төнүп, ыыт чок олурганнар. Кезек болганда бай ковайып келгеш, маспактандыр олуруп алгаш, аалын, мал-маганын, девискээрин магадап көрүп, сеткили ханып өөрүп олурган. Ооң чоргаарланып олурары карактарындан-на илдең болган. Бай иштинде "Мынча улуг девискээр мээңии ышкажыл, ону эжелей чурттап орар кижи ышкажым чүл" деп хүлүмзүрүй-даа каапкан.
– Делгем чуртувусту кайгап, көрүп ханмас-тыр мен. Ада-өгбелеривистиң биске арттырып каан каас-чараш байлак чуртун ээлеп, кара холдарга, өскелерге эжелеттирбес, бербес, камгалап-карактап, салгалдарга арттырар ужурлуг бис – дээш, карачалче көрген.
Карачал байның ынча дептерин манаваан, ыыттаар сөс тыппайн, хенертен кайгай бергеш, иштинде "Байывыстың бодалы чарт-ла-дыр, экини бодап орар, чуртувустуң келир үези бүзүрелдиг холда-дыр дээш" чөпшээрежип, хөглүг харыылаан.
– Хайыраатывыс хөлүн кайын чазар, бодап орар бодалдары, күзеп чоруур күзелдери бүдер-ле болзун – дээш, тейлеп каан.
Бай ара-албатызынга чемниң үстүн эккээрин дужаагаш, өрү-куду чажып, йөрээл салгаш, чонунга үлээн. Чемненип, дыштанып алган соонда, бай чонун эдерткеш, дагдан оожум кудулап, аалынче бадыпканнар. Карачал-биле чораан эжи ооң чугаазынга бүзүреп, түрээнинден моон соңгаар ооң-биле маргышпас деп боданып алган ыыт чок чораан. Дагдан бадары үнгенинден берге болган. Арай боорда ужуп-туруп чорааш, орай дүне аалга келгеннер. Карачал байны дагже үндүр мегелээш, дедир дүжүр мегелепкен. Бай ону каяа билир дээр сен, орук дургаар карачалды мактап-ла чораан.
/ Бай-Белек МОҢГУШ.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...