Эрткен неделяда Кызылдың аэропортунга анаа эвес байырланчыг чүүл болган. Тываның найысылалынга хөйге билдингир, төөгүлүг кинематограф Никита Михалковтуң “12” деп мастерскаязының актёрлары кээп чораан. Оларның аразында Россияның улустуң артизи, солуттунмас мастерлер Владимир Долинский, Сергей Степанченко, Николай Бурляев база өскелер-даа бар. Оларны ТР-ниң Культура яамызының төлээлери ак кадактарлыг, сүттүг шайлыг сыгыт-хөөмей-биле уткуп алган.
Август 19-та кежээ Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга “12” деп шиизин олар көргүскеннер. Ол анаа-ла көргүзүг эвес, а үениң чажыртынган чидиг айтырыын сцена таварыштыр көргүскен ханы культурлуг чугаалажыышкын болган.
18 харлыг чечен омак-сөөктүг, ону азырап алган ачазының амы-тынынга чедип каан оолдуң салым-чолун шиитпирлээри-биле шоочалыг изиг-ышкам өрээлде улус төлээлери 12 эр кижи анаа-ла ниитилелде болуп турар чүүлдү көргүспээн. Ол дээрге ёзулуг кижиниң салым-чолун шиитпирлээр, амыдыралда чажыт чидиг айтырыгны ажыткан дириг чижек болган. Чуртталгада, шынап-ла, шииде чечен оол дег кем-буруу чок өске улустуң кылган херээн чүктеп чоруур актыг кижилер кайы хөй. Хоойлу бар-даа болза, багай улустуң мегези азы кыжаныы дээш янзы-бүрү чылдагааннар-биле шаараш демир артынче киргеннерниң чидиг айтырыын шииде көргүскен.
Оолдуң буруулуг, буруу чогун шиитпирлээр чаңчылчаан бадылаашкындан шии эгелээр. Улаштыр ол шынчы чоруктуң алыс бойдузунуң, бүдүүлүк чоруктуң күжүнүң, кижи чуртталгазының үнезиниң болгаш алыс шын дээш кижи бүрүзүнүң бодунуң харыысалгазының дугайында философчу бодалдар маргылдаазынче шилчий берген.
Көрүкчүлер залы шыпшың, кижи бүрүзүнүң бажынга элдепейлиг бодалдар, шииниң утказын сайгарган философчу бодалдар чаржалажып турган. Экранда көргүзүп турар кино бе азы артистер боттары сцена кырында шын ойнап турарлар бе деп айтырыг көрүкчүлерге база бир кайгамчык чүүл болган. Амгы үениң технологияларының кайгамчыктыы ол хире болган. Экранда көргүзүп турар кино ышкаш көстүр-даа болза, көрүкчүлер шиини өттүр көстүп турар проекциялыг экран өттүр көрүп турган. Артистерниң талазындан көрүкчүлер көзүлбес, шии үезинде оларның-биле харылзааны часкаашкыннар болгаш шимээн-дааш дузазы-биле тудуп турганнар. “Ол дээрге көрүкчүнү көзүлбес хана өттүр анаа-ла хайгааракчы эвес, а болуушкуннуң көзүлбес киржикчизи, сцена кырында шииниң маадырлары-биле кады бодунуң иштики үнүн үндүрүп олурган 13 дугаар улустуң төлээзи кылып турганы-дыр” – деп, шииниң актёрлары-биле журналистерниң ужуражылгазының үезинде чоннуң төлээлериниң бирээзин ойнап турар актёр Игорь Сергеев тайылбырлаан.
Көрүкчүлер шиини бир тускайы-биле хүлээп алган. 6 дугаар улус төлээзиниң ролюнда Евгений Дубровскийниң чугаазы-биле алырга, бо шиини аңгы-аңгы хоорайларга көргүзерге, хоорай бүрүзү бодунуу-биле бир тускай кылдыр хүлээп алыр, олар дөмей-дөмей болбас. Шии үезинде өйлеп-өйлеп болуп турган көрүкчүлерниң шыпшыңы кижи бүрүзүнүң ханы бодалдарже шымнып турганы дээрзин ол демдеглээн. 11 улус төлээзи шупту оолду буруу чок деп бадылап турда, арткан чаңгыс-ла кижиниң буруулуг деп санап турганы элдептиг болза-даа, ооң угаан-бодалы кончуг кажар болгаш, ёзулуг-ла оолду камгалап алыр арга болган. Сайгарып келген түңнелинде оолду актыг черге азыраан адазын өлүрген деп шамнааш, шаараш демир артынче суктуруп каан кижилер оол агарып үнүп келирге, өжээн негээш, халдап болурун медереп билгеш, ооң амы-тынын камгалаары-биле домзакка арттырар деп бодал хөйнү кайгаткан. Ынчалза-даа ол оолдуң салым-чолун үревези база чугула болган. Түңнелинде сөөлүнде удур болуп арткан улус төлээзи өскүс арткан оолду кээргээш, азырап алганы канчаар-даа аажок улуг буян. Шииниң төнчүзүнде “оол хостуг, буруу чок” деп сөстерниң соонда адыш часкаашкыннары диңмиттелип турган. Ол анаа-ла маадырларның кээргээчел сеткили дээш ёзу эдерген адыш часкаашкыннары эвес, а шынчы чугаа дээш четтиргенин илереткени болгаш чидиг-чидиг маргылдааның түңнелинге ам-на келди дээн сагыш-сеткил-дир.
Шии соонда Никита Михалков республиканың болгаш республикадан дашкаар келген журналистер-биле база Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг-биле тус-тузунда ужурашкан. Бо ажылчын сургакчылаашкын аңаа ук-төөгүзүнче эглип келгени деп ол санаан. Ооң кырган-ачазы, билдингир чурукчу Василий Суриков Красноярскыга төрүттүнген. Михалковтуң демдеглеп турары-биле алырга, Эне-Сай дээрге Сибирьниң аңгы-аңгы чоннарны чүс-чүс чылдар дургузунда каттыштырган сагыш-сеткилдиң ёзулуг быжыг хендири. “Маңаа келгеш, Тываны көргеним сагыш-сеткилимниң ханызынга дээпти. Бистиң чуртувус хемчээп четпес, а тыва чон болгаш оларның чурту дээрге ооң база бир чугула эртине байлаа-дыр” – деп, режиссёр сагыш-сеткилин илереткен.
Ол Тываның ёзу-чаңчылдарының каас-чаражын демдеглевишаан, сыгыт-хөөмейни уран чүүлдүң бедик илередии деп адавышаан, шаандагы культураның үндезини деп адаан. Бо дээрге анаа-ла чылыг-чымчак сөстер эвес, а бистиң черниң онзагайын, Россияның девискээринде тыва чоннуң сайзыралының үнелиин чугаалап турар. Никита Михалковтуң мастерскаязының “12” деп шиизи-биле Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган үезинде келгени анаа эвес. Ол сагыш-сеткилдиң дилээшкиннери-биле холбаалыг уран чүүл болган. Ачы-дуза чедирер буянныг болгаш шынчы чоруктуң айтырыгларынга үндезилеттинген шии кээргел сеткил болгаш харыысалганы чугула болдурган шуулганның темазынга кончуг таарышкан.
Шүгүмчүлел ажыктыг-даа болза, көрүкчүлерниң үнелели оон-даа чугула. “Мен бо шиини бичии-даа чардыкпайн көрдүм. Сөс бүрүзү кижиниң сагыш-сеткилинге дээптер-дир. Биске шилилге дугайында шак ындыг чугаалар чедишпейн турар. Бо шии меңээ бодум бодум-биле чугаалажыышкын болду” – деп, Кызылдың чурттакчызы Чодураа Ооржак чугаалаан.
Бо кайгамчыктыг мастерскаяның Тываже гастролю “Улуг гастрольдар” федералдыг программа-биле база Күжүгет Шойгу аттыг культурлуг фондунуң деткимчезиниң ачызында боттанган. Ол регионнар аразында культурлуг көвүрүгнү тургузуп турар.
Бо гастрольдар культура анаа-ла каасталгалардан эвес, а чүректерниң аразында чугаалажыышкыннардан эгелээр дээрзин бадыткаан. “12” деп шии амгы үениң чаа технологияларындан болгаш актёрларындан аңгыда, эң-не кол чүүл чигзиниг чок шынчы чорук-биле кайгадыпкан. Бүдүн зал долдур чоннуң адыш часкаашкыннары, көрүкчүлерниң карактарында чаштар, өндүр улуг режиссёрнуң бистиң чуртувусту бриллиант деп адааны ону херечилеп турар.
/ Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
«Шын» №33 2026 чылдың август 27
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn