Болган таварылга
1990 чылдарда Межегей суурдан орус чоннар соңгаар көжүп чоруп турганнар. Оларның бажыңнарын чамдык тывалар садып алгаш, көжүп келгеннер. Көжүп чорупкан орус кижиниң диизиниң дугайында сонуургадыйн.
Мурка бодунуң салымынга хомудавайн чораан. Ынчанмайн канчаар, диис амытанга оон артык аас-кежиктиг, тамчыктыг чуртталга кайда боор. Бажыңның херээжен ээзи инектерин саггаш, кирип келгеш, дииске тавакка сүттү кудуп бээр, Мурка мага хандыр сүттү амданнанып ижип алгаш, арны-бажын холдары-биле чунуп алгаш, ооргазын хөндүрүп, херилдир баскылааш, соңга кастаанче шурап үне халааш, герань чечектер аразынга хүннүң херелдеринге дөгеленип чыткылаар, удуй-даа бергилээр. Чайның чылыг хүннеринде ол огородка ногаалар аразынга кушкаштар хоюзуп каап селгүүстегилээр. Чамдыкта инек кажааларын, мал чеми тараа кудар черлерни кезип көргүлээр, ында күскелер халчып турар болгай. Бажыңның эр ээзи балыктааш, олчалыг келир болза, ёзулуг байырлал. Ээзи балыктарын аштап олургаш, кудуруун, чакпаларын каап бээрге, ол амырап мага хандыр чип алыр. Кыжын ол дашкаар үнүп агаарлаар. Чамдыкта кара хөө апарган кирип кээрге:
— Уу, Мурканың хирин — дээш, уруглар ону тазка чылыг суг куткаш, чуп-чуп, аржыылга ораагаш, чылыг черге чыттырып каар. Банялаарда база эдертип алырлар. Мурка пат билир, уруглар чунар херекселдерни, чоттунар аржыылдарны белеткеп эгелээрге, ол оларның аразынга маңнап турар.
Эр ээзиниң бир буду бертик, черле арай хоочулуг турган. Агаар баксырай бээрге, ол човууртап чыдыптар. Мурка оон будунуң кырынга чыдып алырга, ол дыка амыраар.
Март айда Мурка дашкаар үнүп, дыка-ла селгүүстээн. Бажыңга кара хөө апарган кирип кээрге, уруглар чуп кааптарлар. Мурка ам эскерип турарга, кажааларда инектер, бызаалар эвээжеп турар апарган. Хаваннар, дагаалар кажаалары куруглаан. Ээлери малын садып-саарып турарын ол кайын билир.
Бир хүн дыка улуг машина келген соонда, ээлери эт-севин чүдүрүп-ле эгелээн. Хааржактарның хөйүн, иштинде та чүлер бар. Хүнзедир бадыр чүдүртүнгеш, ыдын база илчирбези-биле үндүрүп алганнар.
Мурканы уруглар ачазының чиик машиназынче киирип кааннар. Канчап-ла машинаның эжии ажыттына бээрге, Мурка үне халааш, бажыңче кире-ле халаан. Төрээн бажыңындан чоруурга, кайын боор!
Машиналар херим ындындан үнүпкен, үдеп турар улус-даа бар. Ээлери өскээр көжүп чоруп турарын Мурка билген турган. Машиналар шимчеп чорупкан, Мурка чааскаан ээн бажыңда калган. Чүге дээрге үндүнмес болган. Шоочалап кааны ол.
Чаъстыг хүннер эгелээн. Сооксумаар. Мурка дөгеленир дээрге, чылыг печка-даа чок, хеп шкавы-даа чок. Бажың эжии дагжаан соонда, танывазы кижилер кирип келген. Чугаалажыры өске, ынчалза-даа аңгы дылды ол ооң мурнунда дыңнаан. Бажың иштинде эт-сеп өскерилген. Чаъс ам-даа чагбышаан. Бир хүн Мурканың ооргазы аарып эгелээн. Сүт ижиксээри аажок. Ол шаа чок, шифоньер иштинче киргеш, хептер аразынга ол дүне чиигеп алган. Эртен ол чаа ээлериниң уруу:
— Ава-ай! Диис төрүпкен. Оолдары үш, чылыг черге чыттырып каалыңар — дээш, картон хааржак эккелгеш, хөй пөстер, хептер аразынга оолдары-биле чыттырып каан.
Авазы:
— Дииске сүт херек. Совхоз директору машина бээр болду. Инектеривисти, хойларывысты эккеп алыр бис. Кожалардан сүттен дилеп алыр-дыр — дээн.
Уруу кожазында чаңгысклассчызындан сүт дилеп алгаш келгеш:
— Диистиң адын Мурка дээр дидир. Мен «Кис-кис» деп ириске ынак мен. Диизивисти «Кис-диис» деп адап алыр бис — дээн.
Ам Мурка Мурка эвес, Кис-диис дээр аттыг апарган. Сүт ижип каап, оолдарын эмзирип каап чурттап турган. Күске таваржыр ирги бе деп бодаар турган. Бир эртен бажың чанынга чудуктар чүдүрүп алган трактор турупкан. Тракторист кирип кээрге, авазы ооң-биле чугаалажып олурганнар.
— Мен черле диис деп амытан азырап чорбаан, оон арай коргар кижи мен. Бичии турумда, эштерим «Диис бичии опеяаларны хоржок, чүрээ согарын дыңнааш, күске деп бодааш,…хоржок-хоржок» дээрге, дыка коргар мен. Бо диисти ол кыштагже аппарып каавыдам, оглум. Ында күске-күжүген-даа бар ыйнаан, аалдың ээлери база өдек бөлүп, сиген чедирип кээп турар дээр-дир. Чемгериптер ыйнаан. Мен база аъш-чемни берейн, арттырып каар сен – дээн.
Мурканы оолдары-биле кады трактор соонда чудуктар кырында тележкага салып кааннар. Трактор шимчеп үнүпкен.
Ээн кыштагга келгеш, Мурканы оолдары-биле кажаа иштинде хураган үзүүнге эккелгеш, азыгга чүү-хөө чаткаш, чем салып кааш, тракторист дузалакчы оол-биле тракторун мунуп алгаш чорупканнар. Улуг кажаа аксын мүн-не хагбаан. Мурка кыштагны шинчилеп көрген, ынчалза-даа дөмей-ле чанар мен деп шиитпирлеп алган. Тракторнуң чорупкан изи бар-ла болгай. Чемненип алгаш чоруп-ла каан. Үш оглун хары угда ызырып алыр аргалыг эвес, чаңгыстап дажыыр деп бодап алган. Бир оглун ызырып алгаш, элээн черни эрткеш, хараганнар артынга чажырып кааш, дедир маңнапкаш, ийи дугаар оглун база ынчаар дажып, баарда-кээрде та каш катап, оон улаштыр база-ла ынчаар маңнаар. Мурканың төрээн оолдары дээш кызымаан! Ынчап чорда имиртиңней берген, чилчии база үзүлген. Ыжык черге оолдарын чыттырып алгаш, эмзирип чыдып алган. Дүне чаъс чаай берген. Соогу кедергей. Даңгаар эртен аязы-даа берзе, шык, Мурка шыырныгып, хүн үнүп кээрге, бичии чыннып чыткаш, оруун уламчылапкан. Ам база-ла дүүнгү ышкаш чорупканнар. Ол чоруп олурда, суурнуң инектер кадады таваржы берген. Дыка улуг ыт база кадарчыны эдерип чораан. Мурканың кортканын канчаар. Ыт оглун ызырып алган диисти көргеш халдаваан. Дириг амытан-даа болза, угаанныг болган. Орук суур чоогунга эккелген. Кудумчуда маңнажып чоруур ыттар, кылаштажып чоруур кижилер бо-ла таваржыр. Мурка кудумчулар кезип чораан эвес. Чаштынып чорааш, төрээн кудумчузун арай деп тып алган. Ам база кежээ дүшкен. Ооң чилчии үзүлген. Херим аксы база хааглыг. Харын-даа Муркага ынак бажыңның уруу Алдынай чедип келгеш, хаалганы ажыдыпкан. Мурка үш дугаар оглун ызырып эккелгеш, бозага чанынга салып алган турда, Алдынай:
— Авай-ай, Кис-диис чедип келген! Оолдарын база кагбаан. Кандыг кончуг угаанныг диис боор.
Авазы:
— Аа, богда. Кээргенчиин, сээдең, мелегей кадай-дыр мен. Диистериң кииргеш, сүттен кудуп, чемгерип ал, уруум — деп девидээн.
Диистерни киирип турда, бирээзи тын чок болган. Ам канчаар, амыдырал уламчылап турар, ээлери инектерин, хойларын, өшкүлерин эккеп алган. Мурка сүдүн ижип каап, күскелээр хүлээлгезин күүседип, аас-кежиктиг чурттап чоруур ийин. Ийи оглу шору доруга бээрге, ээлери оларны эки «холдарже» берипкен.
Дириг амытан-даа болза, өскен-төрээн бажыңын кагбас.
/ Сергей ТЫРТЫК.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29