Амгы үеде тускай шериг операциязында киржип турар чаңгыс чер чурттугларывыс дайынчыларга гуманитарлыг дуза чыылдазын тыва улустуң национал байырлалы Шагаага уткуштур чорудуп турар. Шагаа байырлалының хүннеринде Тывадан дайынчылар 30 тонна дуза-белекти алыр.
“Улусчу фронт. Шупту чүүлдү Тиилелгеже!” деп акцияга Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчылары идепкейлиг киржип келген. Аңаа боттарының улуг үлүүн киирери Чаа-Хөлдүң чонунуң патриотчу тура-соруундан аңгыда, оларның бүгү-ле сагыш-сеткилинден дузазы-дыр. Чаа-Хөл кожуундан эвээш эвес дайынчы оолдар тускай шериг операцияга эрес-дидим киржип турар. Чижээлээрге, Чаа-Хөлден “Кеша” деп кыйгы аттыг дайынчы балыглаткан 30 эжин тулчуушкун шөлүнден үндүргеш, “Эрес-дидим чорук” ордени-биле шаңнаткан. Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчыларының тускай шериг операциязының киржикчилеринге гуманитарлыг дузазы дээрге-ле оларның оолдары дайын-чаадан онча-менди чанып келзин дээн күзели-дир.
Чаа-Хөл – эрес-дидим кижилерниң чурту. Олар боттарының төрээн черин шаг шаандан бээр маадырлыы-биле камгалап чоруурлар. Чаа-Хөл деп ат “чаа – дайын, хөлдүг – хөй” деп сөстерден укталган. Хөй кижилер дайылдажып турар дээн уткалыг.
Чаа-Хөл кожуундан 19 эки турачы Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъттанган. Оларның чамдыызы Украинадан дайынчы оруун эгелээш, Европа чурттарын немец фашизмден хостаарынга чедир киришкен. Чаа-Хөлден Түлүш Балчымаевич Балчат, Кара-Талдан Адыг-Түлүш Дойнурович Белек, Ак-Туругдан Монгуш Намдакович Сарыгбай дээш өскелерниң маадырлыг чоруунга чаа-хөлчүлерниң амгы салгалы мөгейип чоруур. Чаа-Хөл кожууннуң төвү Чаа-Хөл суурда оларга тураскаалды тургускан. Маадырларга тураскаал — ыдыктыг чер. Аңаа дайынчы ёзулалдарны эрттирип турар.
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкен өгбелери, Чаа-Хөлдүң эки турачыларының дайынчы оруун оларның амгы салгалы уламчылап, Украинада чорудуп турары тускай шериг операциязында Россияның эрге-ажыын камгалап турарлар.
Шагаа байырлалының бүдүүзүнде ТШО-да чаңгыс чер чурттугларынче гуманитарлыг дузаны Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчылары чыып чорудары оларга ханы ужур-уткалыг апарган. Кижи бүрүзүнүң үлүү улуг хемчээлдиг гуманитарлыг дузаны көвүдедип турар. Ону чыырынга Афган болгаш Чечен дайыннарның киржикчилери, оларның өг-бүлелери, төрелдери үлүүн киирип келген. Чечен дайынның киржикчилериниң ада-иелери Анатолий Мадар-оолович Суван, Энна Кыргысовна Суван болгаш Мария Шарабиковна Даваа боттарының дузазын көргүскеннер.
Тыва кижиге кышкы үеде эң-не тодунгур болгаш күш-шыдал киирер чем – эът. Ынчангаш Чаа-Хөлдүң чурттакчы чонунуң гуманитарлыг дузазында эът хөй. ТШО киржикчизиниң авазы Кежик Александровна Бичиш биле Надежда Хаак-ооловна төрелдери-биле кады хойнуң бүдүн мөң эъдин, аъш-чем аймаан дуза кылдыр берген.
Тараачын-фермер ажыл-агыйның баштыңы Артём Арапчорович Дажы-Нава 180 килограмм аът эъдин, Мерген Данилович биле Шораана Юрьевнаның өг-бүлези, Валерий Романович биле Ольга Окпан-ооловна Хунай-оолдар, Чаа-Хөл кожууннуң мал ажылының хоочуннары Сергей Мандарааевич биле Доруймаа Михайловна оларның ажы-төлү, “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелдиң 2019 чылда киржикчилери Аяс Сергеевич биле Чодураа Мергеновна олар ниитизи-биле шээр малдың 110 кг эъдин гуманитарлыг дузага киириштирген.
Чаа-Хөл кожууннуң школаларының өөреникчилери болгаш оларның ада-иелери ТШО-да дайынчыларга дуза чыылдазынга киржип турарлар. Чижээлээрге, Ш.Ч. Сат аттыг школаның 2 “в” клазының (удуртукчу башкызы Евгения Андреевна Чымба), 7 "б" клазының (удуртукчу башкызы Любовь Сергеевна Кызыл-оол) өөреникчилери болгаш оларның ада-иелери аъш-чемни, хууда ажыглалга херек чүүлдерни болгаш бензин-биле ажылдадыр хирээни дайынчыларга дузаламчы кылды бергеннер.
Кожууннуң хууда сайгарлыкчылары Белек Даваа, Людмила Ондар, Чойганмаа Шактар, Чинчи Нортуп-оол гуманитарлыг дузага боттарының үлүүн үргүлчү киирип келгеннер. Чижээлээрге, Сюзана Салчак чылыг сапыктар, уктар, хол хаптары дээш кышкы хеп аймаан саткаш, дайынчыларга өске-даа чугула херек чүүлдерни гуманитарлыг дуза чыылдазының кожуун штавы немей садар аргалыг болзун дээш, 5 муң рубльди немей берген.
Кышкы үеде дайынчыларга дыка херек автономнуг ажылдаар дизельдиг болгаш электрилиг чылыдылга пушкалары, генераторлар, портативтиг электри станциялары дээш ниити саны 11 дериг-херекселди Ай-Даш биле Белек Даваа алышкылар деткимчеге салганнар.
ТШО-да чаңгыс чер чурттуглары Шагаа байырлалын оларның чоруткан тыва национал аъш-чеми, чылыг хеви, белектери-биле уткузун дээш, Чаа-Хөл кожууннуң чону гуманитарлыг дуза чыылдазын бо хүннерде уламчылап турар. Аңаа организацияларның, албан черлериниң, бүдүрүлгелерниң ажылдакчылары, кижи бүрүзү бодунуң үлүүн киирер күзелдиг.
Украинада дайынчы хөделиишкиннерде киржип турар, тускай шериг операциязындан төрээн чуртунче чанып келген Чаа-Хөлдүң дайынчылары тулчуушкуннарга ажыглаар камгалал дериг-херекселдерни, фронтуга херек идик-хеп дээш хүн бүрүде чугула хереглелдиң эт-севин чорудуп турары, сагыш-сеткил болгаш тура-сорук деткимчези дээш чаңгыс чер чурттугларынга өөрүп четтиргенин илередип турар.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чаа-Хөл кожууннуң волонтёрлар штавының чуруктары.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5