| С.Д. Саттың 55 харлаанынга |
Солун, хөглүг овурларны
Сагышче киир ойнай кааптар,
Хөрек-чүрек сергеди бээр,
Хөлчок омак артизивис.
Саяна Дүгер-ооловна Сат – В.Ш. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының билдингир артизи, Тыва Республиканың алдарлыг болгаш улустуң артизи, Тываның юбилейлиг медалының эдилекчизи, «Ак куштуң ырызы» деп уран чүүл мөөрейиниң лауреады.
Ол 1971 чылдың чыккылама кыштың соогу январь 23-те Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраа сумузунга өг-бүлениң дун уруу болуп төрүттүнген. Ачазы Дүгер-оол Шириин-оол оглу Оюн алыс ук-дөзү — Оюн, Межегейге төрүттүнген, оожум, топтуг бүдүштүг. Көк-Чыраа сумузунга автомеханик-чолаачы болуп ажылдап чораан. Авазы Оюмаа Седииевна Донгак — мал эмчизи, Өвүр чурттуг, бүгү назынында көдээ суму чагыргазынга социал-политика килдизиниң тускай мергежилдиг ажылдакчызы кылдыр ажылдаан. Авазы узун, шилгедек дурт-сынныг, чечен-мерген, чугаакыр, кандыг-даа ажыл-ишке тура дүшпес чораан.
Бичиизинден тура-ла Саяна эрес-шоваа, эш-өөрзүрек, шимченгир, авазынга дузалажып, дуңмаларын карактажып өзүп келген. Школачы чылдарындан-на өөредилгезинге кызымак, школага, клубка эртип турган янзы-бүрү концерт көрүлделеринге бо-ла киржир турган. Өөренип тургаш, «Кым болур сен?» деп айтырыгга ол боданмас-даа: «Клуб ажылдакчызы болур мен» — дээр турган. Ол үеде клубта болуп турар бүгү-ле солун, чараш, хуулгаазын чүүлдер бичии кижиге ол хире улуг салдарлыг болуп турган.
Арыг-Бажы школазын эки демдектерлиг дооскаш, кожазы угбайның сүмези-биле, бичии уруглар-биле ажылдаар кижизидикчи башкы болур дээш, бир чыл дургузунда ясли-садикке-даа ажылдаан. Бир-ле хүн ажылдааш кээрге, авазы «Тываның аныяктары» солунда өөренир күзелдиг уругларга чарлал барын чугаалаан. Ол солундан Кызылдың уран чүүл училищезинде актёр мергежилге сургуулдар хүлээп алыр белеткел салбыры ажыттынган деп номчааш, сагыш-сеткили чайгаар дүвүреп, «Канчап билир, ынаар өөренип чоруптайн, артист болурга, база эки-ле-дир, шынап-ла, клубка ажылдаар күзелим боттаныры ол эвеспе?» деп бодал-биле авазының арга-сүмезин база дыңнааш, Кызылче аъттаныпкан. Чеде бээрге, суурлардан келген күзелдиг уруглар, оолдар эңдере болган. Саяна дүвүреп турза-даа, кирериниң шылгалда-беседазын илдик чокка эртип алгаш, актёр мергежилин белеткээр белеткел курузунга өөренип эгелээн. Ол-ла чылын Санкт-Петербургтуң театр уран чүүлүнүң күрүне академиязынче кирип алган.
1994 чылда ол өөредилге черин 7 уруг, 7 оол чедиишкинниг доозуп келгеннер. Баштайгы ажылчын базымын хөгжүм-шии театрының актёру болуп, күзелдии-биле ажылдап кирипкен. Оон эгелээш-ле, ол ойнаар овур-хевирлеринге ыяк белеткенип, бодунуң тывынгыр, чогаадыкчы көрүжү-биле немеп ап, көрүкчүлерниң сонуургаары хөглүг-баштак, ынак артизи апарган.
Саяна Сат сценага 30 ажыг аңгы-аңгы овур-хевирлерни бир-ле тускай чиик, оюн-баштак аян-биле онзагай ойнап, эш-өөрүнүң бүзүрелин, көрүкчүлерниң бедик үнелелин чаалап ап келген. Чижээ, өлүм чок «Хайыраан ботта» — Уранның, Хорлуунуң, К.-Э. Кудажының «Долуманың хуулгаазынын- да» — Анай-Хаактың, С. Сүрүң-оолдуң «Кара дашка харыылыг» — Борбак-Карактың, Э. Мижиттиң «Көк дээрниң оглунда» — Долчаң-Хамның, Л. Соловьевтуң «Ходжа Насреддинде» – Оттун-Бибини, В. Серен-оолдуң «Камгалакчы Каң-Болат кыста» — Карбының дээш өске-даа овур-хевирлерни ойнааны бир-ле тывызык, хуулгаазын.
Ооң бир дугаар ойнаан ролю — «Изиг күштүг ханы тамы» деп шииде иениң овур-хевири. «Шала сүрээдексеп турзумза-даа, бодумну оожургадып, багай эвес ойнап, көрүкчүлерниң сеткилин хомудатпаан боор мен. Ойнаан овур-хевирлеримниң шуптузунга сагыш-сеткилимден бердинип, оон-даа быжырымчалыг кылдыр ойнаар чүвемни деп бодумга түңнелди албан кылыр мен» деп ол санап чоруур.
Саяна Сат 32 чыл иштинде кандыг-даа аажы-чаңныг овур-хевирлерни ойнап, режиссёрнуң салган сорулгазын көрүкчүлерге шынныг чедирер дээш, бодунга уран чүүлдүң шыңгыы негелделерин хажытпайн, ээ-харыысалгалыг, актёр мергежилдиң адын бедик тудуп чоруур артистерниң бирээзи.
Ол чүгле артист мергежили-биле кызыгаарланмайн, хөй-ниити ажылынга идепкейин көргүзүп, бодунуң көскү үлүг-хуузун база киириштирип чоруур. Театрда бүдүн улуг бөлүктү элээн хөй чылдарда удуртуп, улуг-бичии артистер-биле эптиг чугааны тып, бир демниг, арга-сүмезин кадып, ажылдап турар.
Бай-Тайганың Тээлиге немелде өөредилге төвүнге уран чүүлге сонуургалдыг өөреникчилерни хаара тудуп, оларның-биле актёр мергежилдиң чажыттарын үлежип, Авырал аттыг уран чүүл бөлгүмүн үре-түңнелдиг удуртканы уттундурбас болуп арткан. Ооң удуртуп турган бөлгүмүнүң киржикчилери 2017 чылда «Экии, Сочи!» деп Бүгү-делегей чергелиг аныяктарның «Уран чүүл – өөредилге-биле кады» деп шуулганга дээди шаңнал Гран-прини чаалап алганнар. Ол үеде ынаар чоруур уругларны акша-төгерик-биле дузалажып деткээн буянныг, сагыш човаачал кижилер барын үнелеп, утпайн сактып чоруурлар.
Саяна Дүгер-ооловна — тускайлаң уран салым-чаяаны-биле онаанган овур-хевирлерин көрүкчүлерниң сагыш-сеткилинче киир, чоок ойнап шыдаарын бадыткап чоруур, мергежилинге бердинген, дыл-домаа тода, чарт, эрес-шоваа, каткы-хөглүг, тура-соруккур артист.
Салым-чаяанныг артизивис Саяна Сат уран чүүлдүң хуулгаазыннарлыг күжүн улам-на сайзырадыр кайгамчык чырык өргээ — театрның быжыг баганазы болган ат-сураглыг артистерниң арга-сүмезин дыңнап, «сцена амыдыралының кичээлдерин” олардан өөренип ап чоруурунга чоргаарланып чоруур. Ол ышкаш Тываның улустуң артизи Ширин-оол Өлбезекович Хертектиң театр уран чүүлүнүң бурунгаар хөгжүлдезинге арттырган үлүг-хуузун демдеглеп, бодунуң төрээн чону дээш, үргүлчү сагыш аарып, кижилерниң амыдырал-чуртталгазы эки талазынче өскерлип чоруур болзун деп күзел-бодалдарының, туружунуң быжыын, бодамчалыын, келир үеже көрүжүнүң делгемин сактып, үлегерге ап, ооң чырык адынга мөгейип чоруурун магадал-биле сагынды.
«Ававыс бистиң өөредилгевис, корум-чурумувусче аажок кичээнгей салыр турган, ол үргүлчү мерген угааны-биле үлегер домактарны ажыглап тургаш, айбылаар, «Кылыр иштиң деги херек» дүрген кылып кааптыңар, чалгаа чорбас, чалгааны сывыртаптар чоор, «Чалгаа кижи бажым дээр», бичиизинден эгелеп кижи топтуг чоруур, “Аныяаңдан адың камна» дээш кандыг-даа таварылгада чоннуң чечен-мерген угаадыгларын ажыглап чугаалаары шуут-ла чаңчыл. Кандыг-даа кижи иезиниң чагыг-сөзүн дыңнап, ону хүндүлеп чоруур болза, долгандыр турар кижилерге салдары улуг болур деп чүвени ам бо шору кижи назыны апаргаш миннип чоруур-дур мен.
Амыдырал-чуртталгада «ак», «кара» эдержип алган чоруур дижир, кандыг-даа таварылгада чүгле эки талазынче бодумнуң сагыш-сеткилимни углап, кижи бүрүзү багай чүүлдерден ойталап, оюн-баштак, каткы-хөглүг, аас-кежиктиг болзун деп күзээр мен.
Каяа-даа чорумда, чон, театрның мөгейикчилери — көрүкчүлер: «Каткы-хөглүг ынак артизивис, Саяна» — дижир, шала улуг назылыг угбайлар: «Бажың чыттап каайн» — дээрлери-даа бар. Амырап өөрээнимден эът-кежим чымырткайнып, шала бичии чавызап, четтиргеним илередир үнелиг сөстер безин тыппайн баар мен. Көрүкчүлер дээрге театрның өнчүзү-дүр дээр-дир мен. Мээң чедиишкиннерим дээрге-ле авамның ээлдек-эвилең чагыг-сөзү, эки кижилер аразында чоруурум” – деп арнында чазык хүлүмзүрүг, хиндиинде хир чок, ажык көк дээр дег ажыттынып, холдарын чада салбышаан, каттырымзай аарак чугаазын доосту.
Ооң амыдыралында, өг-бүлезинде кол чөленгиижи, деткикчизи — өөнүң ээзи Тываның улустуң артизи Олег Сат. Оолдуң, кыстың эргеленип ханмас ынак авазы.
/ Ирина ООРЖАК.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29