Тывалар кижиниң чурттап эртер чеди назынын онзагайлап, аңгылап чораан: чаш назын, элээди, аныяк, ортун, улуг, кырган база чөнүүр назын. А назы-харның хуваалдазы 60 чыл эргилделиг, 12 дириг амытаннар аттыг чыл чурагайынга үндезилеттинген. Шаандан тура тывалар кижиниң чырык өртемчейге чурттап эртер назынын Чеди-Хаан сылдыстарынга дөмейлеп чораанында улуг ужур-утка бар. Чеди катап чылы кирери деп чүл? Ол дээрге 84 харлыг кижи-дир. Азы 12*7=84. А ону чөнүүр назын дээр. Бо назын четкен кижи чонга эң-не хүндүткелдиг боор.
Чүге дээрге азаларның аалдап келир чылын, четкерлерниң чедип келир үезин эрттир чурттаан кижилер дээр. Октаргай кижини 12 чыл болгаш-ла, мөзү-бүдүш, мага-бот, күш-шыдал аайы-биле шылгап турар ышкажыл.
Беш берге деп чүл?
Ол дээрге Октаргайның кара согуну 12 харлыында – кижиниң дискээниң караандан, 24 харлыында – хининден, ижин-хырындан, 36 харлыында – өзүнден, 48 харлыында – чүрээнден, 60 харлыында – бажының мээзинден эртер дижир.
Сараалыг харлар деп чүл?
Ол дээрге кижи 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85 харлыында назы-харның бир кезээнден өске кезээнче шилчилге эртер харлар-дыр. Мында кижиниң харын тыва чыл санаашкынын ёзугаар кижиниң иезиниң иштинге чурттап эрткен хары-биле катай санааны-дыр. Ынчангаш бо айларны сараалыг (озалдыг) дээни ол чүве-дир.
Амыдыралдың төнчү кезээнде кижиниң кол сорулгазы бодунуң салгал-үлегер болуру болгаш төлептиг исти арттырып каары ол болур.
/ Валентина Монгуштуң “Ак баштыгларның алдын үүжези” деп номундан.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22