Мани хүртүнү чаартыр
Тываның девискээринге эң баштай туттунган сарыг шажын хүрээзин Эрзинде кыргыс хүрээ деп төөгүчүлер санап турар. Ол хүрээни 1772 чылда туткан. Ооң даштыкы хевири Кыдатта буддийжи хүрээлер-биле дөмейзимээр деп шинчилекчилер илереткен. Тывага революция тиилеп, совет эрге-чагырга сарыг шажынны хоруп эгелээрге, Эрзин хүрээзин база бузуп үрегдээн. Ол хүрээниң 255 чылының бүдүү чылында Тываның найысылалы Кызыл хоорайга делегей чергелиг IV буддийжи шуулган болуп эртер.
Сарыг шажынны суртаалдаарын чаа Россия дээривис күрүнеге чөпшээреп, харын-даа деткиир апаарга, Эрзин суурга чаа хүрээни туткан. Ону «Сунрап Гьяцолинг» хүрээ деп адаан. Ол хүрээниң девискээринде мани хүртүнү Эрзин ортумак школазының 1983 чылда доозукчулары IV буддийжи шуулганга уткуштур чаартыр деп шиитпирлээннер. Ындыг эгелээшкинни доозукчу класстың өөреникчилериниң бирээзи Эрзин кожууннуң чагырга даргазы Салим Кызыл-оол идип үндүрген. Чаартылга ажылдарын республикага ат-сураа билдингир чурукчу-скульптор Александр Баранмаа удуртур. Мани хүртүнү чаартырга, оларга аас-кежикти, чедиишкиннерни хүртү эккеп турар деп 1983 чылдың доозукчулары санап турарлар.
Маадырга тураскаал самбыраны ажыткан
Шериг албан-хүлээлгезин күүседип, Украинада тускай шериг операцияга киржип тургаш, амы-тынындан маадырлыы-биле чарылган Ай-Хаан Дамдынга тураскаал самбыраны ооң өөренип чорааны Бии-Хем кожууннуң Хүт школазының ханазынга байырлыг байдалга ажыткан. Байырлыг ёзулалга дайынчының төрелдери, эштери, Хүт школазының башкылары, суурнуң чурттакчылары болгаш аалчылар чыылганнар.
Тураскаал самбыраның ажыдыышкынынга Бии-Хем кожуун чагыргазының удуртукчузу Алдай-Мерген Ховалыг киришкен. Ай-Хаан Дамдынның ада-иезинге Алдай-Мерген Алдандайович кажыыдалды илередип, төлептиг оолду, эрес-маадыр дайынчыны кижизидип өстүргени дээш, өөрүп четтиргенин илереткен.
Ай-Хаан Чингисович Дамдын 2005 чылдың февраль айның 28-тиң хүнүнде Хүт суурга төрүттүнген. Школаның эки өөредилгелиг өөреникчилериниң бирээзи Ай-Хаан спортка дыка хандыкшылдыг, эң ылаңгыя хол бөмбүүнге Хүт школаның болгаш суурнуң командаларының шыырак ойнакчыларының бирээзи чораан. Ай-Хаан Дамдынның чырык адынга тураскаадып, хол бөмбүү маргылдаазын эрттирген.
Дайынчы Ай-Хаан Дамдынга тураскаал самбыра — эрес-дидим чоруктуң үлегер-чижээ.
Суг дээш демисел
Элегес хемниң агып баткан бедии Таңды сынга бо чайын чаъстар хөй чагган, хем үерлээш, Элегес суггарылга системазынче суг агып үнер аксын ыяштар-биле дуглай чалгып каапкан. Суггарылга четкизиниң Чал-Кежиг суурнуң үстүү талазында бажын аштаар талазы-биле шеф ажылын суггарылга системазының бугаларын ажыглап турар арат-фермерлер, Чал-Кежиг биле Элегес суурнуң чурттакчылары организастааннар. Ажыл-ишчи, күштүг-шыырак эрлер суггарылга четкизиниң бажынга озаңналдыр тырлы берген ыяштарны аштааш, тараа болгаш мал чеми тарып өстүрүп турар шөлдерже сугну аксып үндүрген. Ол белен эвес ажыл болган — суг дээш демисел!
Эрес-кежээ эрлерниң кызымак ажылын тус черниң чурттакчы чону бедии-биле үнелээн. Чижээлээрге, Эйла Сат социал четкиге “Бугаларга суг катап долуп келзин!” деп бижээн.
“Алдын элезиннерге” хыналданы чоруткан
Чоннуң “Чаа-Хөл далай” деп адай бергени Саян-Шушенск суг шыгжамыры Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчыларының чайгы үеде дыштаныр ынак чери апарган. “Чаа-Хөл далайның” көктүг-шыктыг, чымчак элезинниг эрии “алдын элезиннерге” кижилер дыштанырынга болгаш эштиринге ынак.
Сугга эштири айыыл чок болурун сагываан уржуунда Саян-Шушенск суг шыгжамырынга дүжүп өлүр чоруктар база бар. Бо чылдың июнь 28-тиң хүнүнде аныяк оол эштип тургаш, сугга дүжүп, амы-тынындан чарылган.
Сугга айыыл чок чорукту дыштаныкчыларның сагып турарын хынап, Чаа-Хөл кожуун чагыргазының ажылдакчылары, полицейжилер Саян-Шушенск суг шыгжамырынга хыналданы удаа-дараа чорудуп турарлар. “Айыыл чок чай” деп профилактиктиг акцияның угланыышкыны-биле кожууннуң социал төвүнүң ажылдакчылары “Чаа-Хөл далайның” алдын элезиннеринде” кижилерниң дыштанып турарын хынаар сорулга-биле рейдини эрттиргеннер. Дыштаныкчыларның чамдыызы сугга айыыл чогунуң негелделерин сагывайн, харын-даа мырыңай эзиртир суксуннар ижип, эштип турарын рейдиниң кежигүннери илереткен. Оларга хамаарыштыр административтиг хемчеглерни рейдиниң киржикчилери ап чоруткан.
Чунар-бажың айтырыы
Чөөн-Хемчик кожууннуң чагырга даргазы кожуун төвү Чадаананы чаагайжыдып турарын хынаан дугайында дыңнадыг кожуун чагыргазының интернетте арынынга көстүп кээрге, Чадаананың чурттакчыларының бирээзи хоорайда чунар-бажың ажылдавайн турар, ооң чоок-кавызын бок долган, арыг-силиг эвезиниң дугайында айтырыгны көдүрген. Кожууннуң удуртулгазы ооң айтырыынга харыылап, Чадаанада чунар-бажыңны катап ажыглалга киирер дээш, хемчеглерни ап чорударын дыңнаткан.
Кожууннардан медээлерни Ш. МОНГУШ белеткээн.
Чуруктарны кожууннарның администрацияларының социал четкиде арыннарындан алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...