| Октябрь 5 — Башкы хүнү |
Чойгана Бадыевна, Ахмед Семёнович Ондарлар өскен-төрээн чурту Баян-Тала суурга дужуп, өг-бүле болуп чурттай бергеннер. Удаваанда бирээзи Кызылдың башкы колледжизинче бирээзи күш-культура, а өскези эге школа башкызы болуру-биле өөренип кирип алганнар. Ону дооскан соонда, Ахмед Ондар Тываның күрүне университединиң күш-культура факультединче, а Чойганазы Красноярскының башкы институдунче дээди эртем чедери-биле өөренип киргеннер.
Ортумак-даа, дээди-даа эртемни чедип алган аныяк башкылар Кызылдың 11 дугаар школазынга ажылдап чедип келирге, директор Нина Ивановна Грудинина, ооң өөредилге талазы-биле эргелекчизи Нина Михайловна Евтушкова олар улуг өөрүшкү-биле хүлээп алганнар. “Чаа дооскан аныяк улусту деткип, башкылаашкын ажылынга өөредип, арга-дуржулгазы-биле үлежип, ажыктыг сүмелерни берип чораанын амдыгаа чедир чылыы-биле сактып чоруур бис” – деп, Ондарларның өг-бүлези чугаалааннар.
Чылдар эрткенин эскербээн
Бо школага ажылдаандан бээр ынча хөй чылдар эрткенин олар эскербээннер. Бир-ле катап баштайгы доостурган өөреникчизи бодунуң ийис оолдарын эдертип алган бирги класска өөредири-биле баштайгы башкызы Чойгана Бадыевнага эдертип алгаш чедип келген. Ынчан ол үелер хөй чылдар ажылдапкан эге школа башкызын канчаар-даа аажок кайгаткан: “Бир дугаар доостурган клазымдан өөреникчим ийис оолдарын эдертип алгаш келирге, аажок чарашсынып, сонуургап турган мен. Өөреникчимниң ажы-төлүн өөредири меңээ дендии улуг харыысалга болган. Бо болуушкун мени дыка-ла бодандырган. Кортканымдан көрүнчүкке бодумну көрүп турдум. Ынча хөй чылдар ажылдапкан мен деп чүүлдү ынчан билип каан мен. Амгы үеде өөреникчимниң ийис оолдары безин школаны доозупкан”.
Башкының доостурган өөреникчилери колдуунда чайгы үеде, байырлалдар үезинде бажыңынга аалдап, байыр чедирип, удаа-дараа кээп турарлар. “Анаа-ла чугаалажып олургаш, сактып келгеш, чедип келдивис дижирлер. Чаа чыл байырлалында база четкилеп келирлер. Мени утпайн, сактып, ужуражып кээп турарынга сеткилим өөрүүр-дүр” – деп, Чойгана Бадыевна чугаалаан. Башкының доозукчуларының аразында эмчилер болгаш экономистер колдап турарын онзалап демдеглээн.
Ахмед Семёнович бо школада 34, Чойгана Бадыевна 31 чыл ажылдап чоруур. “Бо чылдар иштинде ол-ла клазымда, ол-ла кабинедимде, ол-ла столумда ам-даа ажылдап чор мен” – деп, Чойгана Ондар чоргаарал-биле чугаалаан. Башкы болуру ооң бичиизинде күзели болганын ол демдеглээн: “Башкы эртемни чедип алгаш, төрээн Баян-Таламга башкылаар мен деп боданыр турдум. Ынчалза-даа аныяамдан амдыгаа чедир бо школада-ла ажылдап чор мен”.
Оларның чуртталгазы школада
Башкы Ондарларның өг-бүлези баштайгы үеде кады чаңгыс школага ажылдаарга, элдептиг болган-даа бол, чылдар эрткен тудум чаңчыгып, оларга амгы үеде харын-даа эптиг апарганын олар чугаалааннар. “Школага дыка үр ажылдапканывыстан боор, дүжүвүсте безин школавысты дүжей бээр бис”– деп, Чойгана Ондар чугаалаарга, өөнүң ээзи Ахмед Ондар: “Бис бо школага улгады бергеш, ажылдавайн баргаш, дүжеп-ле дүжеп-ле турар боор бис” – деп улашкан.
Ондарларның ийи оглу кайызы-даа математика эртеминге сундулуг, кайызы-даа амгы үеде программистер. Амгы үеде бирээзи Тывахарылзааинформда, өскези республикадан дашкаар бир компанияда программистеп чоруур. Чойгана Ондар боду база математикага сонуургалдыг, эге школада ажылдап турар-даа болза, эң-не ынак эртемнериниң бирээзи база сан эртеми. Ынчалза-даа ол оолдарын кырган-ачазын дөзээн санчылар деп чугаалаар: “Ачам чеже-даа бөдүүн кижи чораан болза, санаар, сайгарар чүүлдерге тулган кижи. Оолдарым база шак-ла ындыг боорга, мээң бодумну эвес, а кырган-ачазын дөзээннер-дир деп санаар мен”.
Үе бир аңдарлы берген
Ахмед Ондар 1992 чылда, а Чойгана 1996 чылда ажылдап эгелеп турда, республиканың кожууннарындан найысылал Кызылче өөреникчилер хөйү-биле өөренип кээп турган. “Ынчан суурлардан келген уругларның хөй кезии орустап билбес боорга, кызып тургаш, орус дылга чугаалап өөредип турган бис. Амгы үеде ажы-төл сыр дедир апарган. Оларны тывалап өөредир дээш кызып эгелээн бис. Үе-шак ынчаар бир аңдарлы бээри элдептиг-дир” – деп, Чойгана Бадыевна чугаалаан.
Ынчангы салгал-биле амгы салгалдың ылгалы улуг дээрзин ол демдеглээн. Ынчангы өөреникчилер дыңнангыр, аажы-чаңы оожум турган болза, ам өөреникчилерниң чүнү-даа кылыры дүрген, аразында дендии угаанныг уруглар база көвүдээн. Оларның ындыг болганынга ада-иези база кончуг дузалыг болуп турар. “Ада-иелер ажы-төлүн өөредип алыр дээш, аажок кызар, харыысалгалыг ада-иелер көвүдээн. Шагда өөреникчилер дендии өөренир турган, ам ындыг эвес дижир. Мен аңаа чөпшээрешпес мен. Ындыг чүүлдер бар-даа болза, ада-иелерниң эртем-билигге сонуургалының күштүүнден, кызымаандан ажы-төлү дендии угаанныг болуп турар. Оон аңгыда Тываның күрүне университединиң, Кызылдың башкы колледжизиниң студентилери-биле база ажылдап турар бис. Амгы салгал черле бир онзагай-дыр” – деп, Чойгана Ондар онзалап демдеглээн.
Башкы Ондарларның чаа ажылдап эгелеп турган үезинде бүгү-ле чүүлдү чүгле демир-үжүк туткаш, бижип-ле турар турган. Амгы үеде саазын журнал безин ажыглалдан үнүп бар чыдар. Бүгү-ле чүве чурагайжып, интернет, телевизор, экран дээш-ле үе дендии эки сайзырап олурар. Уругларга бүгү-ле чүве чедимчелиг апарган, ол эки дээрзин башкылар өг-бүлези тайылбырлаан. Бо бүгү сайзырал эки болуп турза-даа, ооң багай талалары база бар. “Амгы үеде телефонну бис эвес, а телефоннар бисти башкарып турар апарган. А бичии уругларга ол база кончуг салдарлыг” – деп, Ахмед Ондар демдеглээн.
Өөредилгеге чүү салдарлыгыл?
Амгы үеде өөреникчилер саны хөй болганындан школалар 2 ээлчегде ажылдап турар. Эвээш дизе 30, чамдыкта 40-даа өөреникчи чеде бээр. Кижи көвүдээрге, өөредири дендии берге дээрзин Чойгана Ондар демдегледи. Өске хоорайларда школалар продлёнкалыг дээрзин ада-иелер чугаалап кээп турар. “Уругларны школага чедирип каарга, кичээлдер соонда онаалгазын база кылыр. Мен база ону эки деп санаар мен. Чүге дээрге эртенги үеде кандыг-даа кижиниң бажы эки ажылдаар, а дүъш үезинде ажылчын күш эртенги үеге деңнээрге, эвээжей бээр”– деп, эге класс башкызы тайылбырлаан.
Уругнуң өөредилгези кадыкшылындан, сайзыралындан база хамааржыр дээрзин Чойгана Бадыевна тайылбырлаан. Өөреникчиниң чедиишкини башкының, ада-иениң база уругнуң үжелдирзиниң системалыг ажылы болур. Ожук дажы дег ооң бир буду аксай бээрге-ле уругнуң чедиишкинниг болуру амыр эвес. Башкы чеже-даа кызып өөредип турда, бажыңында ада-иези чедир хайгааравас, дузалашпас азы сайзыралы оожум уруг болза, ынчан уругну өөредири берге.
Бо өг-бүлениң чугаалап турары-биле алырга, уругнуң сонуургалының аайынче янзы-бүрү бөлгүмнер, секцияларже организастаары кончуг чугула. “Уругнуң школада база бөлгүмде коллективи бар. Ол аңаа бодун сайзырадып, кижилер-биле чугаалажып, ниитилелге чаңчыгып өөренир. Немелде бөлгүм азы секция барып турар уруглар кандыг-даа кижи-биле чугаалажып шыдаар, чаа-чаа байдалдарга чаңчыгары белен, социал талазы-биле турум болур” – деп, боттарының дуржулгазындан эскергенин олар демдеглээннер.
Берге-даа болза, аянныг, чараш ажыл
Уруг бүрүзү аңгы-аңгы болур болганындан, кижи бүрүзү-биле чугаалажыр арганы тывар апаар дээрзин Чойгана Ондар чугаалаан: “Оожум уругларны чанынче кыйгырып алгаш чугаалажып, башкы кижи бодунга өөреникчиниң бүзүрелин оттуруп, бодунче чоокшуладып алыр. Уруг-биле улуг кижи кылдыр эвес, а эжи дег деңге чугаалажып, удур-дедир көржүп алырга эки. Оожум уругну ажык, шимченгир кылыптары болдунмас-даа болза, уруг-биле ажылдаар арга канчап-даа тыпты бээр. Чоннуң ажы-төлүнүң бодун миннип, чугаа-дылы үнүп келген, эң-не чараш, сайзырап, чечектелип турар арыг сеткилдиг үезинде ажылдап чоруурумга өөрүүр-дүр мен. Ажыл берге-даа болза, ынчангаш ажылымга ынак мен”.
Башкы кижи бир дугаарында боду чурумнуг, үе-шакты сагыыр, билиин үргүлчү бедидери чугула дээрзин ол демдеглээн. Ол ышкаш ада-иелер база үе-шакты, чурумну сагыыры, башкызы-биле үргүлчү кады ажылдаары чугула. Чүге дээрге уруг кайы-даа таладан эки үлегерни эдерип өөренир. “Чүгле башкызы ада-иелерге арга-сүме кадар эвес, а ада-иези база уруунуң аажы-чаңының онзагайларын, кандыг байдалдарда өөрүп, муңгарай бээрин, сонуургалдарын чугаалап бээр. Башкының, ада-иениң болгаш уругнуң аразында харылзаа бар болза-ла, ажы-төлдүң өөредилгезинге-даа, сайзыралынга-даа кончуг эки болур” – деп, Чойгана Ондар тайылбырлаан.
Үе сайзыраан тудум чаа-чаа методикалар, аргалар тыптып турар. Оларны сонуургап, коллегаларындан айтыртынып, интернеттен, номнардан дилеп тывар херек. Эң-не кол чүүл уругларга ынак болуру дээрзин ол чугаалады: “Уругларга болгаш ажылынга ынак эвес болур болза, уругларны өөредири берге. Ынчангаш кол-ла чүве – уругларга ынак болуру”.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту өг-бүлениң архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn